Posts Tagged ‘Ιστορία’

Το παλιό καμπαναριό της εκκλησίας της Χρυσοσπηλιώτισσας…1947

Απρίλιος 22, 2018

Αντικείμενο της παρούσας ανάρτησης είναι το παλιό καμπαναριό της εκκλησίας της Χρυσοσπηλιώτισσας στο Κάτω Βαρώσι. Η φωτογραφία πάρθηκε λίγο μετά το 1945 απο τον Wilfrid Castle.

Ο αιδεσιμότατος Wilfrid Thomas Froggatt Castle (1911-1999) έφτασε στην Κύπρο το 1945 και διετέλεσε ιερέας της Αγγλικανικής εκκλησίας στην Λεμεσό αλλά και στην Αμμόχωστο. Ο Wilfrid Castle,  απόφοιτος του Queen’s College Cambridge, αγάπησε την Κύπρο και άφησε πλούσιο ερευνητικό και συγγραφικό έργο στον τομέα της ταχυδρομικής ιστορίας της Κύπρου. Στο πλαίσιο αυτής του της προσπάθειας, κυριολεκτικά όργωσε το νησί και έβγαλε πολλές φωτογραφίες με έμφαση στα θρησκευτικά μνημεία, την λαογραφία και αρχιτεκτονική. Η ποιότητα των φωτογραφιών του είναι ψηλή και η πλειονότητα τους εμφανίστηκαν και τυπώθηκαν στο Studio Edwards στην Λεμεσό. Ενα μέρος του αρχείου του αγοράστηκε για την συλλογή.

IMG

Το παλιό καμπαναριό της Χρυσοσπηλιώτισσας (φωτογραφία Wilfrid Castle)

Η Παναγία η Χρυσοσπηλιώτισσα στο Κάτω Βαρώσι ήταν η μεγαλύτερη εκκλησία της πόλης, η οποία το 1975 μετατράπηκε από τους εποίκους που κατοίκησαν την περιοχή, σε μουσουλμανικό τέμενος. Η αρχαιότερη γραπτή μαρτυρία, που υπάρχει για την Χρυσοσπηλιώτισσα ανάγεται στο 1335 όταν ο περιηγητής Jacobus de Verona  αναφέρει ότι προσκύνησε στη Santa Maria de la Cava (της Παναγίας της Σπηλιωτίσσης). Πριν την οικοδόμηση της μεγάλης σύγχρονης εκκλησίας γύρω στο 1960, αυτό που υπήρχε ήταν μόνο ένα ψηλό κωδωνοστάσιο τεσσάρων σταθμών (παλαιότερο του σημερινού) και ο σπηλαιώδης ναός, που αρχικά ήταν αρχαίος τάφος. Εντός του σπηλαίου υπάρχει μέχρι σήμερα πηγάδι με αγίασμα. Μέσα στήν ὑπόγεια κρύπτη ὑπάρχουν λίγα στασίδια καί μία μεγάλου μεγέθους εἰκόνα τῆς Βάπτισης τοῦ Χριστοῦ τοῦ 16ου αἰώνα, ἡ ὁποία λόγω διαστάσεων δέν χωροῦσε νά βγεῖ ἀπό τήν χαμηλή εἴσοδο καί δέν ἐκλάπη.

Ο Βυζαντινολόγος Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου αναφέρει οτι τίς εἰκόνες τοῦ ναοῦ εἶχε ζωγραφίσει ὁ Σολωμός Φραγκουλίδης. Ἐφημέριοι τοῦ ναοῦ διετέλεσαν ὁ Παπά Πέτρος, ὁ Παπά Δημήτρης Ζήσιμος καί ψάλτες ὁ δάσκαλος Μιχαήλ Γ. Ζήσιμος καί ὁ Στυλιανός. Τελευταῖος ἱερέας τῆς Χρυσοσπηλιώτισσας ἦταν ὁ π. Παναγιώτης Παναγίδης ἀπό τήν Τριμίκληνη.

Τις ιστορικές μαρτυρίες για την εκκλησία της Χρυσοσπηλιώτισσας τις παραθέτει ο Γιάγκος Κλεόπας στο βιβλίο του Αμμόχωστος Μια Ατέλειωτη Ιστορία.

Με την κατάληψή της το 1571, η ένδοξη πολιτεία με τους πλούσιους κατοίκους και την πολυεθνική κοινωνία φθίνει και ο πληθυσμός της μειώνεται δραματικά, ιδιαίτερα μετά την απαγόρευση στους Χριστιανούς να κατοικούν εντός των τειχών. Τότε πολλοί κάτοικοι μετακινήθηκαν νότια της Αμμοχώστου και ουσιαστικά το Βαρώσι δημιουργήθηκε μετά το 1573. Όμως, από διάφορες πηγές και κυρίως από τις περιγραφές των επισκεπτών και περιηγητών, φαίνεται ότι υπήρχαν κάτοικοι σε συνοικισμό έξω από την Αμμόχωστο, στην περιοχή που ονομάστηκε Βαρώσι, από προηγούμενα χρόνια, από την εποχή των Φράγκων, σίγουρα πολύ πριν την κατάληψη της Αμμοχώστου από τους Οθωμανούς. Φαίνεται ότι ο εκτός των τειχών συνοικισμός επεκτεινόταν πέρα από το κυρίως Βαρώσι προς τα Δυτικά και περιλάμβανε το σημερινό Κάτω Βαρώσι, για το οποίο μάλιστα υπάρχουν αναφορές (π.χ. με το όνομα Σπηλιώτισσα) αρκετά χρόνια πριν από την εμφάνιση των Βαρωσίων σε έργα περιηγητών και συγγραφέων.

Ο Ιταλός μοναχός Jacobus de Verona που επισκέφθηκε την Κύπρο το 1335, διηγείται το προσκύνημά του στην υπόγεια εκκλησία της Παναγίας της Χρυσοσπηλιώτισσας, που βρίσκεται στο Κάτω Βαρώσι:«….και όλοι μας, έμποροι και προσκυνητές και ναύτες και το πλήρωμα, πήγαμε στην εκκλησία της Sancta Maria della Cava [Παναγία της Σπηλιάς], η οποία βρίσκεται σε μικρή απόσταση έξω από την πόλη, και εκεί, με τον πιο ευλαβικό τρόπο τέλεσα τη θεία λειτουργία, και προσφέραμε μια μεγάλη ή διπλή λαμπάδα στην ένδοξη Παρθένο, που μας γλύτωσε από τόσους κινδύνους, και έτσι, ενώ ακόμη βρισκόμασταν στη θάλασσα, της είχαμε κάμει τάμα. Την εκκλησία αυτή αξίζει να την επισκέπτεται κανείς ευλαβικά και συχνά: είναι μέσα σε σπήλαιο, και κατεβαίνεις σε αυτή με 36 σκαλοπάτια. Είναι καλά φωτισμένη και με ωραία διακόσμηση και εικονογραφίες, αλλά μικρή σε μέγεθος. Ο καθένας που καταφθάνει εδώ την επισκέπτεται αμέσως. Εκεί παραμένουν συνεχώς τρεις ιερείς και λειτουργούν καθημερινά για το πλήθος των προσκυνητών».

Ο Nicola de Martoni, επίσης αναφέρει τη Χρυσοσπηλιώτισσα το 1394: « Έξω από την πόλη της Αμμοχώστου υπήρχαν στο παρελθόν μεγάλα χωριά με αρκετό πληθυσμό – υπολογίζω ότι υπήρχαν δύο χιλιάδες εστίες – και σε αυτά βρίσκονταν πολλές ωραίες εκκλησίες. Αλλά τώρα τα χωριά αυτά έχουν καταστραφεί ολοκληρωτικά, έτσι που να μην υπάρχει ούτε ένα σπίτι σε καλή κατάσταση, και κανένας κάτοικος εκεί. Υπάρχουν πολλές όμορφες εκκλησίες, μεταξύ των οποίων η εκκλησία της Παναγίας του Σπηλαίου, πολύ ευπρεπής, και πολύς κόσμος, Λατίνοι και Έλληνες, πηγαίνουν στην εκκλησία αυτή για να προσευχηθούν.»

Ο Ολλανδός περιηγητής Cornelis de Bruyn, περιγράφει την επίσκεψή του το 1683 : «…γύρω στο μεσημέρι φτάσαμε σε ένα χωριό με το όνομα Σπηλιώτισσα, όπου επρόκειτο να διαμείνω, κοντά στην Αμμόχωστο… Επιστρέφοντας στη Σπηλιώτισσα με πήραν να δω μια υπόγεια εκκλησία με το ίδιο όνομα. Εισέρχεσαι σε αυτή κατεβαίνοντας είκοσι τέσσερα σκαλοπάτια. Αυτά, και η ίδια η εκκλησία, είναι λαξευμένα στον βράχο. Υπάρχει ένα πηγάδι και ένα δωμάτιο με ίχνη αρχαίων εικονογραφιών.»

Με βάση τα πιο πάνω, συμπεραίνει ο Χατζηιωάννου: «Το χωριό Σπηλιώτισσα, βέβαια, δεν είναι άλλο από το σημερινό Κάτω Βαρόσι, που στα 1683 λεγόταν, φαίνεται, Σπηλιώτισσα. Το πηγάδι είναι το αγίασμα αλλά τα σκαλοπάτια κατά τον de Bruyn ήταν τώρα 24 αντί 36 που μας είπε ο Ιταλός μοναχός de Verona. Φαίνεται πως στο διάστημα 350 χρόνων τόσα θα έμειναν, εκτός αν ένας από τους δύο δεν τα μέτρησε καλά.»

Ο Λεόντιος Μαχαιράς δεν γράφει για τη Σπηλιώτισσα, αλλά αναφέρει: «Καὶ ἅνταν ἀναφάναν εἰς τὴν πόρταν τῆς Κάβας νὰ μποῦν εἰς τὴν Ἀμόχουστον», που ερμηνεύεται ότι η πύλη της ξηράς οδηγούσε προς την εκκλησία της Κάβας, δηλ. στο Κάτω Βαρώσι.

Ο αρχιτέκτονας George Jeffery, πολύ αργότερα βέβαια, το 1918, το επιβεβαιώνει: «Μία από τις πύλες της πόλης ήταν γνωστή τον μεσαίωνα ως «Porta della Cava» [Πύλη της Σπηλιάς] ένα όνομα που μπορεί να προέρχεται από το ιερό της «Madonna della Cava» στη νότια πλευρά της πόλης… Η Χρυσοσπηλιώτισσα στα Κάτω Βαρώσια, μπορεί εύκολα να αναγνωριστεί από το καμπαναριό της που υψώνεται χωρίς προφανώς να υπάρχει καμιά εκκλησία δίπλα του. Ο πύργος αυτός είναι στην ουσία κτισμένος πάνω από μια μακρά σκάλα που οδηγεί σε μια εκσκαφή στο μαλακό βραχώδες έδαφος, που ήταν αρχικά ένα μεγάλο ειδωλολατρικό μνημείο…. Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα αυτό το υπόγειο ιερό ήταν γνωστό στη lingua franca της Μεσογείου ως η «Madonna della Cava» και μοιραζόταν με πολλούς άλλους παραλιακούς ναούς τη λατρεία εκείνων που έπλεαν τις θάλασσες της εποχής.»

Advertisements

Οι φονικές πλημμύρες της 21ης Δεκεμβρίου 1949

Δεκέμβριος 30, 2017

Τον Νοέμβριο του 2010 πίνοντας καφέ με τους αείμνηστους Ανδρέα Λοίζου και Μαριάννα Λειβαδιώτη (το γένος Αγαπίου απο την Λάρνακα) μοιράστηκα μαζί τους ένα φωτογραφικό δελτάριο του γνωστού Βαρωσιώτη φωτογράφου Ανδρέα Σωτηρίου που απεικόνιζε μέρος του Βαρωσιού πλημμυρισμένο και με αναφορά σε 25 νεκρούς.

IMG

Οι πλημμύρες στο Βαρώσι (φωτογραφικό δελτάριο Α. Σωτηρίου 1950)

Πρός μεγάλη μου έκπληξη αμφότεροι είχαν στενή σχέση με δύο απο τα θύματα της θεομηνίας και διηγήθηκαν με συγκίνηση τις μνήμες τους.

Η κακοκαιρία είχε πλήξει την Λευκωσία και την Λάρνακα αλλά το μέγεθος των ζημιών ήταν πολύ πιο μεγάλο στην επαρχία Αμμοχώστου σε μια περιοχή που περιλάμβανε το Βαρώσι, Σαλαμίνα και μέρος της Μεσαορίας. 142 άτομα που ζούσαν σε φτωχόσπιτα στίς παρυφές των Βαρωσίων (Κάτω Βαρώσι, Αγιος Λουκάς) έμειναν άστεγα και βρήκαν καταφύγιο στο φτωχοκομείο Βαρωσίων και σε σχολεία. Τα θύματα έχασαν την ζωή τους σε διάφορες περιοχές. Ο Charles Clemenson, διευθυντής της εταιρίας L Savon Co Ltd (στην Αμμόχωστο) πνίγηκε όταν το αυτοκίνητο του παρασύρθηκε απο τα νερά κοντά στον 5ο μιλιοδείκτη του δρόμου Αμμοχώστου Λευκωσίας. Ο Αντώνιος Τράκκας απο το Καιμακλί πνίγηκε στην Μια Μηλιά ενόσω καθάριζε το ποδήλατο του. Στα Λιμνιά ένα σπίτι κατέρρευσε σκοτώνοντας ενα κοριτσάκι.

Όμως τα πιο πολλά θύματα προέκυψαν όταν λεωφορείο της γραμμής Αμμοχώστου – Λευκωσίας παρασύρθηκε απο ορμητικά νερά κοντά σε ένα γεφύρι στην Κοντέα. Σύμφωνα με μαρτυρία ενός απο τους 6 επιζήσαντες η μηχανή του λεωφορείου έσβησε οταν τα νερά έζωσαν το όχημα. Ο οδηγός εξήλθε του λεωφορείου για να δεί αν μπορούσε να κάνει κάτι. Ηταν σκοτάδι και τα νερά άρχισαν να ανεβαίνουν πολύ γρήγορα. Πέντε επιβάτες βγήκαν απο το λεωφορείο και σκαρφάλωσαν (μαζί με τον οδηγό) στην στέγη του λεωφορείου. Οι υπόλοιποι επιβάτες έμειναν μέσα στο λεωφορείο. Σε διάστημα λεπτών τα ορμητικά νερά σκέπασαν το λεωφορείο παρασύροντας το 100 μέτρα προς το γεφύρι της Κοντέας. Οι κάτοικοι του χωριού άκουγαν τις κραυγές απελπισίας των επιβατών μέσα στο λεωφορείο αλλά μέσα στο σκοτάδι και τα ορμώμενα νερά δεν μπόρεσαν να βοηθήσουν. Οι κραυγές σίγησαν μετά απο λίγα λεπτά. Ο οδηγός και οι πέντε επιβάτες που ανέβηκαν στην στέγη επέζησαν. Οι απομείναντες μέσα στο λεωφορείο (22) πνίγηκαν.

IMG_0001

Το πλημμυρισμένο λεωφορείο την επόμενη της θεομηνίας (φωτογραφία της Cyprus Mail)

Η αστυνομία και ο στρατός έφθασαν με κάποια καθυστέρηση. Μέσα στην σύγχυση, το σκοτάδι, τους αέρηδες και τα νερά η επιχείρηση διάσωσης ήταν δύσκολη καί μέχρι τα ξημερώματα μόνο πέντε νεκροί ήχαν βρεθεί. Το επόμενο πρωί ελικόπτερο της ΡΑΦ πέταξε πάνω απο μίλια πλημμυρισμένων εκτάσεων για να εντοπίσει τους νεκρούς. Η Μαριάννα Λειβαδιώτη θυμήθηκε με συγκίνηση ότι η σορός του αδελφού της Νίκου Αγαπίου βρέθηκε τελευταία. Ο ανταποκριτής της εφημερίδας Cyprus Mail ανάφερε ότι η σορός του άτυχου Αγαπίου βρέθηκε κοντα στο τρία μίλι του δρόμου Βαρωσίων – Λάρνακας. Σύμφωνα με την Μαριάννα Λειβαδιώτου ο αδελφός της ταξίδευε στο Βαρώσι τακτικά για σκοπούς είσπραξης ενοικίων. Κοντά στην σορό του Αγαπίου βρέθηκε και το άψυχο σώμα του βιοπαλαιστή Ευλαβή Σολωμού. Σύμφωνα με την μαρτυρία του Ανδρέα Λοίζου ο Ευλαβής ήταν πραματευτάς (πλανοδιοπώλης) απο την Λάρνακα. Ταξίδευε τακτικά στην Αμμόχωστο για να αγοράσει τις πραμάθκειες του. Ο Ανδρέας Λοίζου ανάφερε οτι την προηγούμενη της θεομηνίας είχε δώσει στον Ευλαβή χρήματα για να του αγοράσει ένα τσιακκούδι (σουγιά) απο το πλοίο Fouadieh που είχε ελλιμενιστεί στην Αμμόχωστο.

15 απο τα θύματα (άνδρες και γυναικόπεδα) κατάγονταν απο την Ασσια και την Αφάνεια. Σύμφωνα με μαρτυρίες οι κάτοικοι των δύο χωριών συγκεντρώθηκαν στις εκκλησίες των 2 χωριών καθώς και στο τζαμί της Αφάνειας (που ήταν μικτό χωριό) περιμένοντας νέα των εξαφανισθέντων συγγενών τους.

IMG

Το μοιρολόγι των συγγενών (Φωτογραφία του ανταποκριτή της Chicago Times)

Σταδιακά τα πτώματα των πνιγμένων μεταφέρονταν για αναγνώριση στο προαύλιο της εκκλησίας της Ασσιας σε σκηνές σπαραγμού.

Καλά Χριστούγεννα και ευτυχισμένος ο καινούργιος χρόνος σε ολους τους φίλους, αναγνώστες και συνεργάτες του ιστολογίου !…Η ευχετήρια κάρτα του Lord Harewood και της Princess Royal (1938)

Δεκέμβριος 24, 2017

Το αντικείμενο της φετεινής Χριστουγενιάτικης ανάρτησης είναι η Χριστουγενιάτικη κάρτα του Lord Harewood και της Princess Royal (1938). Φωτογράφος η Mary, Princess Royal που είχε επισκεφτεί την Αμμόχωστο μεταξύ 15 και 25 Φεβρουαρίου 1938 συνοδευόμενη απο τον σύζυγο της Lord Harewood.

IMG_0002IMG_0001

Η επίσκεψη του Λόρδου Harewood στην Κύπρο σχετιζόταν με τα εγκαίνια της Μασωνικής στοάς Οθέλλος στην παλιά πόλη της Αμμοχώστου.

IMG_0004

Ο Lord Harewood και η Mary, Princess Royal, φωτογραφικό δελτάριο Ζαρταριάν (1938)


Η πριγκίπισσα Mary (γ.1897-α.1965), κόρη του Βασιλιά Γεωργίου του Πέμπτου (King George V), ερωτεύτηκε την Αμμόχωστο και την ιστορία της και χρησιμοποίησε την φωτογραφία ενός πολυσυζητημένου κτιρίου σαν το αντικείμενο της Χριστουγεννιάτικης κάρτας που θα έστειλε στον φιλικό τους κύκλο τα Χριστούγεννα του 1938.

IMG_0003

Το κτίριο σε φωτογραφική απεικόνηση του 1965


Το κτίριο είναι προσκολλημένο στη νοτιοδυτική γωνιά του καθεδρικού ναού του Αγίου Νικολάου και αποτελεί το νότιο άκρο της πλατείας.
Η αρχαιολόγος Αννα Μαραγκού σε σχόλιο της αναφέρει οτι το κτίριο πιθανώς ήταν η κατοικία του Επισκόπου Catalan Luis Perez Fabricius, Λατίνου Αρχιεπισκόπου Κύπρου το 1470. Μια άλλη εκδοχή σύμφωνα με την Αννα Μαραγκού είναι ότι το κτίριο ήταν μια Καταλανή loggia. Οι Ενετοί αναστήλωσαν το κτίριο σε μεταγενέστερη περίοδο μεταφέροντας την μεγάλη μαρμάρινη πέτρα δίπλα του απο την Σαλαμίνα. Κατά την Μεσαιωνική περίοδο κάθε Ιταλική πόλη είχε μια loggia με ανοικτές αψίδες στην κεντρική της πλατεία που αποτελούσε σύμβολο της τοπικής δικαιοσύνης και κυβέρνησης, καθώς και σαν χώρος τελετών.
Η Princess Royal δεν ξέχασε την Αμμόχωστο. Την ξαναεπισκέφθηκε στις 2 Μαρτίου 1962 (3 χρόνια πριν τον θάνατο της) με το βασιλικό γιώτ Brittania.

Το ενωτικό δημοψήφισμα του 1950…η αίτηση των Λιοπετριτών και μια σύντομη ανασκόπηση

Φεβρουαρίου 19, 2017

Οι τελευταίες μέρες ξανάφεραν την ιστορία του κυπριακού ενωτικού ζητήματος στο προσκήνιο, καθώς με αφορμή την ψήφιση από την Ολομέλεια της Βουλής των Αντιπροσώπων κανονισμού για επετειακή αναφορά στα σχολεία για το ενωτικό δημοψήφισμα του Ιανουαρίου του 1950 προκλήθηκαν αρχικά πολιτικές αναταράξεις στο εσωτερικό πολιτικό μέτωπο και στη συνέχεια η διαμάχη μεταφέρθηκε στις συνομιλίες μεταξύ του Προέδρου της Δημοκρατίας και του ηγέτη τών Τουρκοκυπρίων.

Στην σημερινή ανάρτηση δεν θα εστιαστούμε στις εσωτερικές πολιτικές διαστάσεις, αν δηλαδή έπρεπε τα κόμματα του “ενδιάμεσου χώρου” να στηρίξουν μιαν πρόταση του ΕΛΑΜ στην συγκεκριμένη και πολύ ευαίσθητη χρονική στιγμή. Ούτε θα έξετάσουμε τις αντιδράσεις του Τουρκοκύπριου ηγέτη, Μουσταφά Ακιντζί, και τις τυχόν πολιτικές του σκοπιμότητες (εάν π.χ. η απόφαση της Βουλής για το ενωτικό δημοψήφισμα ήταν μία πρώτης τάξεως ευκαιρία καταξίωσής του ως “σκληρού” στην κοινότητά του).

Το ιστολόγιο, ως ιστορικός σκαπανέας, θα προσπαθήσει να διερευνήσει την ιστορική πτυχή του θέματος εστιαζόμενο στίς συνθήκες της περιόδου (καί με έμφαση στα τεκταινόμενα στην πόλη και επαρχία Αμμοχώστου).

Στό αρχείο εγγράφων της συλλογής Golden Sands βρίσκεται η αίτηση των Λαικών Οργανώσεων Λιοπετρίου ημερομηνίας 21 Φεβρουαρίου 1949 πρός τον επαρχιακό Διοικητή Αμμοχώστου.

img_4799

Η Αιτηση των Λιοπετριτών

 

Συνημμένη και αγγλική μετάφραση.

img_0001

Αναφέρει ο υπογράφων πρόεδρος της συγκέντρωσης, Γιαννής Ττόφας:

Η συγκέντρωση Λαικών Οργανώσεων του χωρίου Λιοπετρίου λαβούσα χώρα την 20/2/1949 και ώραν 11π.μ. στο οίκημα του αγροτικού Συλλόγου Ελπίς Λιοπετριού ψηφίχει και εγκρίνει τα ακόλουθα:

  • Να φύγουν τα Αγγλικά στρατεύματα απο τον τόπο μας
  • Να σταματήσουν όλες οι προσπάθειες και εργασίες για μετατροπή του τόπου μας σε πολεμική βάση
  • Να καταργηθούν όλοι οι ανελεύθεροι νόμοι και να αποφυλακισθούν όλοι οι Λαικοί Αγωνιστές
  • Ζητούμε να παραχωρηθεί η Ελληνική Κύπρος στην μητέρα Ελλάδα κατόπιν των θυσιών που πρόσφερε αυτή για την Λευτεριά όλης της ανθρωπότητος καί σύμφωνα με τις διακυρήξεις και υπογραφάς της κυβέρνησης την οποίαν εσείς αντιπροσωπεύετε.

 

Η συγκέντρωση εξουσιοδοτεί τον Κύριο Πρόεδρο της συγκέντρωσης να υπογράψει και να αποστείλει το παρόν ψήφισμα.

Ενα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό της αίτησης είναι η αναφορά στο σύνολο των Λαικών οργανώσεων του χωριού. Αυτό, σύν η αναφορά στο “σταμάτημα των προσπαθειών για μετατροπή του νησιού σε πολεμική βάση” δείχνουν μια συνεργασία (η προσήλωση σε ενα κοινό σκοπό) τών Δεξιών και Αριστερών παρατάξεων της τοπικής κοινωνίας – ένα ασυνήθηστο γεγονός στην εξαιρετικά πολωμένη κατάσταση της εποχής.

Ποιά λοιπόν ήταν η πολιτική ατμόσφαιρα της εποχής; Η αφήγηση μας ξεκινά με μια περίληψη των συμβάντων τήν περίοδο 1947-1948 όταν διεξήχθηκαν οι διεργασίες της Διασκεπτικής συνέλευσης για την έγκριση συντάγματος.

Στίς 8/8/1947 ο Κυρηvείας Μακάριoς απoκλείει συμμετoχή στη Διασκεπτική και επιμέvει σε έvωση και μόvo έvωση εvώ η Αριστερά επιμέvει σε κατoχυρωμέvη απoχή από τηv Διασκεπτική, δηλαδή κoιvόv αγώvα και διακoπή κάθε συvεργασίας με τηv τoπική Κυβέρvηση. Διαδοχικά, ο Iωάvvης Κληρίδης και άλλα στελέχη και συvεργάτες της Αριστεράς απαvτoύv θετικά στηv πρόκληση τoυ Κυβερvήτη για συμμετoχή στη Διασκεπτική ξεκαθαρίζovτας ότι αυτό δεv απoτελoύσε έvδειξη απoδoχής συvτάγματoς με αvτάλλαγμα τηv Εvωση.

Την 1η Νοεμβρίου 1947 άρχισαv oι εργασίες της Διασκεπτικής με τη συμμετoχη 18 κυπρίωv της Αριστεράς και μερικώv της Δεξιάς ως και τoυρκoκυπρίωv αλλά με τηv απoχή της Εθvαρχίας. Η Διασκεπτική συvέρχεται και στη Δεύτερη συvεδρία στηv oπoία εκφράζoυv τις απόψεις τoυς oι Iωάvvης Κληρίδης, Πλoυτής Σέρβας και Iρφάv Χoυσεϊv. Πολύ σύντομα διακρίνονται διαφωvίες Ελλήvωv και Τoύρκωv στη Διασκεπτική oι oπoίoι (Τουρκοκύπριοι) επιμέvoυv σε περιoρισμέvη αυτovoμία γιατί φoβoύvται ότι η πλήρης αυτovoμία θα oδηγήσει στηv Εvωση της Κύπρoυ με τηv Ελλάδα.

Τον Ιανουάριο του 1948 μια απoστoλή τoυ ΑΚΕΛ αvαχωρεί στo Λovδίvo για επαφές και για vα πάρει διευκριvήσεις από τη Βρετταvική Κυβέρvηση για τoυς όρoυς εvτoλής της Διασκεπτικής συvέλευσης. Τον Μάιο ο υφυπoυργός Απoικιώv Jones συvoδεύει τηv απάvτηση τoυ στα ελληvικά μέλη της Διασκεπτικής Συvέλευσης τα oπoία ζητoύσαv διευκριvήσεις για τoυς όρoυς εvτoλής της Συvέλευσης με vέo λεπτoμερές σύvταγμα. Αμέσως η Εθvαρχία με διάγγελμα της απoρρίπτει τη vέα πρόταση της Βρετταvίας για τo vέo σύvταγμα πoυ υπoβλήθηκε στηv Διασκεπτική Συvέλευση. Επίσης η Κ. Ε. Επιτρoπή τoυ ΑΚΕΛ απoφασίζει ύστερα από 48ωρη συvεδρία ότι oι συvταγματικές πρoτάσεις πoυ υπoβλήθηκαv στη Διασκεπτική αvτιστρατεύovται τα λαϊκά συμφέρovτα, δεv περιέχoυv oυσιαστικές ελευθερίες και συγκεvτρώvoυv όλες τις εκτελεστικές εξoυσίες στov Κυβερvήτη. Λίγες μέρες μετά τo ΑΚΕΛ επαvαλαμβάvει στη Διασκεπτική ότι δεv δέχεται τις συταγματικές πρoτάσεις. Τις πρoτάσεις απoρρίπτει και o Iωάvvης Κληρίδης. Στήν αντίπερα όχθη ο Ραoύφ Ντεvκτάς και άλλoι τoυρκοκύπριοι αvτιπρόσωπoι τάσσovται υπέρ τoυ σχεδίoυ συvτάγματoς εvώ η πλειoψηφία τάσσεται τελικά σε ψηφoφoρία υπέρ τoυ συvτάγματoς πρίν την κατάρρευση της Διασκεπτικής Συvέλευσης κατά τηv έκτη συvεδρία της τον Αύγουστο του 1948.

Με τη κατάρρευση της Διασκεπτικής Συvέλευσης τo ΑΚΕΛ απάvτησε στις πρoτάσεις της βρετταvικής κυβέρvησης με δικό τoυ Σύvταγμα (με εκλoγές με τηv αvαλoγική με υπoυργικό και πρωθυπoυργό) πoυ κατάρτισαv oι ειδικoί τoυ Κόμματoς, παρόλov ότι γvώριζαv ότι ήταv πoλύ δύσκoλo vα πρoωθήσει στις συvθήκες πoυ επικρατoύσαv. Η πολιτική του ΑΚΕΛ για αυτοκυβέρνηση εγκαταλείπεται λίγους μήνες μετά όταν τον Δεκέμβριο του 1948 Ο Γ. Γ. τoυ ΑΚΕΛ Φιφής Iωάvvoυ επιστρέφει από μυστικό ταξίδι στηv Ελλάδα και τo αvτάρτικo όπoυ παίρvει oδηγίες από τo Κoμμoυvιστικό Κόμμα Ελλάδας για αλλαγή γραμμής υπέρ της Εvωσης χωρίς σταθμoύς και αυτoκυβέρvηση (βλέπε την ανάρτηση του ιστολογίου  “Οι κομμουνιστές ειναι πάντα πρώτοι στήν παρέλαση”…Οδός Ερμού, Βαρώσι 1949 )

Τον Σεπτέμβριο του 1949 ο Κιτίoυ Μακάριoς (μετέπειτα Μακάριος Γ΄) συζητεί τo Κυπριακό στηv Αθήvα και επιστρέφει με μελέτη για διεvέργεια Δημoψηφίσματoς. Η στροφή του ΑΚΕΛ πρός την ένωση δεν βοήθησε την διαρραγή της αντιπαλότητας μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς. Η Εθvαρχία αρvείται συvεργασία με τo ΑΚΕΛ τo oπoίo απoστέλλει υπόμvημα στov ΟΗΕ και δραστηριoπoιείται για Δημoψήφισμα. Η Εθvαρχία απoρρίπτει εισηγήσεις της Αριστεράς για συvεργασία τovίζovτας ότι αυτό δεv μπoρεί vα γίvει με αvθρώπoυς «πoυ κατεπρόδωσαv τov εvωτικό αγώvα τoυ Ελληvικoύ Κυπριακoύ λαoύ».

 

Παρά ταύτα τον Νοέμβριο του 1949 τo ΑΚΕΛ υπoβάλλει υπόμvημα στov ΟΗΕ με τo oπoίo διακηρύττει τηv ελληvικότητα της Κύπρoυ. Η κιvητoπoίηση τoυ ΑΚΕΛ για απoστoλή υπoμvήματoς στα Ηvωμέvα Εθvη με τo oπoιο επισημαιvόταv η ελληvικότητα της Κύπρoυ και τovιζόταv o εvωτικός αγώvας τωv Κυπρίωv, πoυ πήρε τη μoρφή «εvωτικoύ δημoψηφίσματoς», πoυ απoτελoύσε τηv πρώτη πρoσφυγή Κυπρίωv στo Διεθvή Οργαvισμό για τo Κυπριακό, έφερε απoτελέσματα. Αυτό πoυ πέτυχε ήταv vα υπoχρεώσει τηv Εθvαρχία ή τηv έκαμε vα επισπεύσει απόφαση της για διεvέργεια δημoψηφίσματoς υπέρ της Εvωσης για τo oπoίo γιvόταv λόγoς από πoλλά χρόvια, αλλά δεv πρoωθείτo η ιδέα εv αvαμovή φιλικής διευθέτησης τoυ κυπριακoύ μεταξύ της Ελλάδας και της Αγγλίας μέσα στα συμμαχικά πλαίσια.

Η κινητοποίηση της Αριστεράς συμπεριλάμβανε μεγάλα συλλαλητήρια στην Λευκωσία και Βαρώσι όπου πρωτοστάτησε ο νεοεκλεγείς Γενικός Γραμματέας του ΑΚΕΛ Εζεκίας Παπαιωάννου. Στη συγκέvτρωση πoυ έγιvε στo Βαρώσι εγκρίθηκε και ψήφισμα πρoς τηv Εθvαρχία με τo oπoίo καλείτo vα δεχθεί τις πρoτάσεις τoυ ΕΑΣ. Η Εθvαρχία τραβoύσε τo δρόμo της πρoφασιζόμεvη ότι δεv λάμβαvε υπόψη τηv Αριστερά. Ωστόσo σε πoλυ σύvτoμo χρovικό διάστημα, πήρε τηv πρωτoβoυλία και πρoκήρυξε τη διεvέργεια δημoψηφίσματoς για τηv Εvωση, πρoφαvώς για vα πάρει τα ηvία από τηv Αριστερά εvώ αργότερα o Κιτίoυ Μακάριoς, μετέπειτα Αρχιεπίσκoπoς Γ αvέλαβε έvτovo αγώvα για κατάθεση πρoσφυγής της Κύπρoυ από τηv ελληvική Κυβέρvηση στα Ηvωμέvα Εθvη.

Τo δημoψήφισμα είχε πρoγραμματισθεί vα γίvει από τις 15-22 Iαvoυαρίoυ 1950, αλλά oι περισσότερoι είχαv ψηφίσει από τηv πρώτη κιόλας ημέρα. Ο λαός καλείτo vα ψηφίσει πάvω σε δύo έγγραφα.

Στo έvα αvαφερόταv:

«Δημoψήφισμα 15-22 Iαvoυαρίoυ, 1950. Αξιoύμε Εvωση της Κύπρoυ με τηv Ελλάδα».

Στo άλλo αvαφερόταv επίσης:

«Δημoψήφισμα 15-22 Iαvoυαρίoυ, 1950. Εvιστάμεθα στηv Εvωση της Κύπρoυ με τηv Ελλάδα».

Τα απoτελέσματα τoυ δημoψηφίσματoς ήταv εvτυπωσιακά μεv αλλά αvαμέvovταv. Από τoυς 224,747 ψηφoφόρoυς πoυ ήσαv εγγεγραμμέvoι ψήφισαv 215,108 δηλαδή τo 95.73%. Τo υπόλoιπo 4.27% απoτελoύσαv απoχή και όχι αvτίδραση πρoς τηv Εvωση.

Κατά την διάρκεια της εκστρατείας για το ενωτικό δημοψήφισμα η Εθναρχία επικεντρώθηκε στίς προσδοκίες των Ελληνοκυπρίων για την ένωση βασικά αγνοώντας τις απόψεις των Τουρκοκυπρίων. Ήταν, όμως, δικαιολογημένοι οι “φόβοι” των Τ/κ για το ενωτικό δημοψήφισμα του 1950; ο ιστορικός Πέτρος Παπαπολυβίου, αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου αναφέρει (σε πρόσφατο άρθρο του στην εφημερίδα Φιλελεύθερος) ότι η τότε ηγεσία των Ελλήνων της Κύπρου επιχείρησε να δώσει κάποιες απαντήσεις. Ο Παπαπολυβίου αναφέρει ότι πιο πειστικά ήταν όσα αναφέρονταν στην προκήρυξη της Κ.Ε. του ΑΚΕΛ προς τους “Αρμένηδες και τους Τούρκους της Κύπρου” (11 Ιανουαρίου 1950): “Η μάχη του δημοψηφίσματος δεν είναι μόνο μάχη για την εθνική και κοινωνική λευτεριά του ελληνικού λαού της Κύπρου. Είναι ταυτόχρονα μάχη για τη δική σας εθνική, κοινωνική πρόοδο κ’ ευημερία. Ο ιμπεριαλισμός είναι εκμεταλλευτής και καταπιεστής όλων, Ελλήνων, Τούρκων και Αρμένηδων. Σταθείτε βοηθοί και συναγωνιστές αυτών, που αγωνίζονται για τη λευτεριά και την ευημερία όλων των Κυπρίων”. Αυτό ήταν το πνεύμα της εποχής.

Ο Παπαπολυβίου μας αναφέρει επίσης ότι το πνεύμα της δεκαετίας του 1960 έδειχνε μια κάπως διαφοροποιημένη στάση της Αριστεράς για το όλο θέμα; Μας παραθέτει τον επίλογο του κύριου άρθρου της “Χαραυγής”, με τίτλο “15 χρόνια”, της 15ης Ιανουαρίου 1965: “Όταν ψηφίζαμε στο δημοψήφισμα, μια και καθαρή ήταν η αξίωσή μας: η Κύπρος να ενωθεί με την Ελλάδα. Αλλά η Κύπρος ακέραιη. Τότες δεν υπήρχαν δικαιώματα ξένης επέμβασης. Ουσιαστικά δεν υπήρχαν ούτε βάσεις. Κι ο λαός μας ούτε καν μπορούσε να διανοηθεί ότι η Ένωση θα σήμαινε και ξένες βάσεις ή διαμελισμούς. Σήμερα ο αγώνας συνεχίζεται με το ίδιο αίτημα, που πρέπει όμως να περάσει μέσα από ζυριχικούς λαβύρινθους και τα καρκινώματα των επιδρομικών βάσεων. Για να βγούμε σώοι και αβλαβείς χρειάζεται ν’ ακολουθήσουμε πιστά τον μίτο, που εμείς δέσαμε στην αφετηρία του αγώνα – τη γραμμή που χαράξαμε και που οδηγεί στην πλήρη και αδέσμευτη ανεξαρτησία, από την οποία θα οδηγηθούμε στο δεύτερο και τελευταίο δημοψήφισμα. Το δημοψήφισμα που θα σημάνει την οριστική και πλήρη δικαίωση των πόθων μας”.

Οι ταραχές των Οκτωβριανών στο Ριζοκάρπασο (1931)…η απολογία του Μουχτάρη της Αγίας Τριάδας

Οκτώβριος 22, 2016

Στην περιληπτική ανάρτηση για τα συμβάντα στην επαρχία Αμμοχώστου έγινε αναφορά στα αντίποινα που επέβαλαν οι αποικιοκρατικές αρχές σε κοινότητες. Μιά απο τις δραστηριότητες που απαγορεύτηκαν ήταν και το κτύπημα των καμπάνων. Ο λόγος ήταν η υποψία των αρχών οτι το κτύπημα της καμπάνας μπορούσε να αποτελέσει σήμα στον πληθυσμό για διαδηλώσεις.

Στις 27 Οκτωβρίου 1931, ώραν πέντε και τέταρτον μετά μεσημβρίαν εκτύπησε η καμπάνα της εκκλησίας της Αγίας Τριάδας. Η πληροφορία έφτασε στα αυτιά του επαρχιακού διοικητή Αμμοχώστου ο οπίος έστειλε επιστολή στον μουχτάρη της ενορίας της Αγίας Τριάδας Ριζοκαρπάσου ζητώντας εξηγήσεις και απειλώντας τιμωρητικά μέτρα.

Ο Μουχτάρης συνέγραψε πεντασέλιδη επιστολή που μας παραθέτει μια πολύτιμη καταγραφή των γεγονότων, των οργανωτών των ταραχών αλλά και τις ίντριγκες που δημγιουργήθηκαν μεταξύ των κοινοτικών αρχών (μουχτάρηδων, αζάδων, αγροφύλακων) και των οργανωτών των ταραχών, διαδηλώσεων και ανυπακοής (όπως την κλοπή του άλατος που αποτελούσε τότε κυβερνητικό μονοπώλιο).

Η επιστολή, μέρος του αρχείου ιστορικών εγγράφων της συλλογής, παρατίθεται στο σύνολο της για όσους αναγνώστες ενδιαφέρονται για όλες τις λεπτομέρειες (οι σελίδες μεγεθύνονται με κλίκ πάνω στην κάθε μια).

Αρχίζει ο Μουχτάρης:

 

 

“Εντιμε Κύριε”

“…εκτύπησεν η καμπάνα κι αμέσως εγώ με τον επίτροπον της εκκλησίας Νικόλαν Φελλάν, με τον αγροφύλακαν Κώσταν Χατζηπαναγήν και τον Ιωάννην Ττοφή Μηλούς ως Αζάν ετρέξαμεν κι έσταματήσαμεν το κτίπως της καμπάνας.”

Όπως φαίνεται οι ενέργειες του Μουχτάρη και της συνοδείας του εξόργισαν το πλήθος.

“Επιστρέφοντες απο την εκκλησίαν είδομεν σηνιθρισμένους πολλούς εις το κέντρον με συμεοφόρον τον Νικόλαν Πιερή Χομιανής και ζητούντες να μεταβώ μαζήν τους είς Λεκώ. Εγώ τους απήντησα οτι είναι αδύνατον να τους ακολουθήσω κι πολλοί εξ αυτών εζήτησνα να με συλλάβουν καταναγγαστικώς να με πάρουν είς το Λεκώ δια να δοσω παραίτησην.”

Στην δεύτερη σελίδα ο Μουχτάρης εξηγεί πως όλοι οι μουχτάρηδες, αγροφύλακες και αζάδες μαζεύτηκαν στον (αστυνομικό) σταθμό στο κέντρο του Λεκού όπου το πλήθος εζήτησε την μαζική τους παραίτηση.

 

 

“Εις εκ των Μουκταρών Χριστόδουλος Γ. Πτωχόπουλλος τους εσίστισεν την προσοχήν τους να μήν προβούν εις την καταστροφήν κυβερνητικής περιουσίας, ούτε κυβερνητικόν υπάλληλον να απειλήσουν κι αύριον να δόσουμεν παραίτησην είς την κυβέρνισην…”

Ο Μουχτάρης όμως αναφέρει οτι οι προσπάθεις κατευνασμού του πλήθους ήταν μάταιες.

“Μετά ολίγα λεπτά το πλήθος όλον εισήλθεν είς το καφενείον κι επι κεφαλής ο Νικόλας Πιερή Χομιανής και Νικολας Σάββα Ματσιάγγου όρμισαν κατεπάνω μας…ο Νικόλας Πιερή Χομιανής όρμισεν κι με έριξεν κάτω απο την καρέκλαν και ενω τους εφώναζα ησυχίαν παιδιά μου αφήρεσεν το σήμαν (σημ. του Μουχτάρη) και κατόπιν όρμισαν είς τον αγροφύλακαν Κώσταν Χατζηπαναγήν δια να του πάρη το νισιάνιν”

Η βία δε εξελίχθηκε όπως περιγράφει ο Μουχτάρης στην Τρίτη σελίδα της επιστολής:

 

 

Ο αστυνομικός 4013 εμποδισεν τον Νικόλα Πιερή Χομιανή, αλλά ο Νικόλας Πιερή Χομιανή αμέσως του εκτίπισεν του Αστυνομικού έναν πάτσον είς την κεφαλήν…

…είς την άλλην αίθουσαν του καφενείου αφήρεσαν το σήμαν του αγροφύλακα Κώστα Χατζηπαναγή και το πλήθος μέ έριξεν κατά γής είς την πόρταν και επληγώθη α αριστερά μου χείρα. Αφού αφήρεσαν τα σήματα των Μουκταρών και των αγροφυλάκων εφόναζαν δεν θα κανουμε τίποτε άλλον και άρχιασαν να διαλίονται…

Η εξέγερση όμως είχε πάρει διαστάσεις. Στην τέταρτη σςλίδα ο Μουχτάρης αναφέρεται σε πυρκαγιά στο δάσος και το φυτώριον. Επίσης την 28η Οκτωβρίου (ώραν 6μμ) ο Μουχτάρης πληροφορήθηκε ότι πολλοί  μετέβησαν στην αποθήκη των Χελώνων για να κλέψουν το άλας που φυλάγετο υπο φρουράν.

 

 

Ο μουχτάρης, ίσως φοβούμενος τις συνέπειες μιας τέτοιας κλοπής, προειδοποιεί:

Τους εφοναξα, τους εσίστισα την προσοχήν ενόπιον πολλών ανθρώπων να μην τολμήσουν να κάμουν τέθκιαν δουλλιάν διότι θα γυρίσει μήλος πας την κεφαλήν τους η Αγγλική Κυβέρνησις θα σας τιμορήση αυστηρώς …εν τω μεταξύ εζήτησα βοήθειαν να πάμεν είς τες Χελώνες δια να εμποδίσουμεν την αρπαγήν του άλατος και κανείς δεν με ακολούθησεν…θέλεις να μας σκοτώσουν!

Κατα τις 8μμ βλέπομεν τον Δημοσθένην Μικέλλην κι ήλθεν είς το καφενείον του Ιωάννη Ν. Κουλία με έναν σάκκον άλας κυβερνητικόν το οποίον εζηγισεν κι ανήλθεν είς 35 οκάδες κι 200 δράμια…

Ο μουχτάρης επίσης περιγράφει πως ο Ιωάννης Χριστοδούλου Κατσούρη απο τον Απόστολον Ανδρέαν διέδωσε οτι υπάρχουν εκει άνθρωποι που θα καταστρέψουν τον σταθμόν  Φαροφυλακής. Σύμφωνα με τον Μουχτάρη ο ίδιος και ο αστυνομικός 4013 καθώς και μέλη των χωριτικών επιτροπών έτρεξαν με το αυτοκίνητον και εμπόδισαν τηαν καταστροφή του ανω κτιρίου.

Στην τελευταία σελίδα της επιστολής του ο Μουχτάρης αναφέρεται στην προσπάθεια συλλογής υπογραφών στο καφενείο του Κουλία απο τον Νικόλαν Πέτρου Ευαγγέλη:

 

 

“Ο Νικόλας Πέτρου Ευαγγέλη εβάσταν μιαν αίτισην εις το καφενείον του Ιωάννη Κουλία την οποίαν μου επαρουσίασεν να υπογράψω ενώπιον του αστυνομικού 4013, εγω την ανέγνωσα κι είδον να γράφη ότι δεν θέλουμεν να διοικούμεθα υπο Αγγλικούς νόμους κι διαταγάς , αμέσως εγώ του την έδωσα και του είπον οτι τέτοια χαρκιά δεν υπογράφω…”

Στο τέλος της επιστολής του Ο Μουχτάρης αναφέρει οτι μέχρι τις 26-27 Οκτωβρίου το χωριόν ήταν ήσυχο, αλλα μερικοί (τους οποίους δεν αναφέρει) ήρχοντο απο τις πόλεις και τα άλλα χωριά της επαρχίας και  “εσκανδάλιζαν το χωρίον οτι εις τις πόλεις και τα χωριά έπαυσαν μουχτάρες και υπαλλήλους, έκαψαν όλα τα κυβερνητικά κτίρια, έπιασαν τα άλατα και εσείς (οι Καρπασίτες) κάθεστε άνεννια…έτσι έφεραν τα ζητήματα τα οποία έχουμεν σήμερα.”

Ισως τα μαντάτα της παγκύπριας εξέγερσης νά άργησαν κάπως να φτάσουν στο Ριζοκάρπασο, προφανώς δε ο Μουχτάρης να προσπαθεί εναγωνίως να αποφύγει την απόλυση του απο το αξίωμα του.

Τα Οκτωβριανά, 1931…τα συμβάντα στην Αμμόχωστο

Οκτώβριος 15, 2016

Τα Οκτωβριανά ήταν μια πολυτάραχη περίοδος στην ιστορία της Κύπρου. Οι ιστορικοί ερευνητές διίστανται κατά πόσον η αιτία της εξέγερσης ήταν η απόρριψη του Ελληνοκυπριακού αιτήματος για ένωση στα τέλη της δεκαετίας του 1920 η μήπως η σοβαρή οικονομική πίεση με επιβαρύνσεις όπως ο φόρος υποτελείας και η εισαγωγή νέων φορολογιών όπως το νομοσχέδιο του κυβερνήτη Sir Ronald Storrs τον Απρίλιο του 1931 για αυξήσεις στους τελωνειακούς δασμούς το οποίο καταψηφίστηκε λόγω της αρνητικής ψήφου ένος Τουρκοκυπρίου βουλευτή, του Nejati Bey, αλλά μετά εισήχθη μέσω διατάγματος.

Το ιστολόγιο θα παρουσιάσει μια σύντομη περιγραφή των γεγονότων στην Αμμόχωστο (θέμα της παρούσας ανάρτησης) και θα ακολουθήσουν δύο αναρτήσεις με παλιά έγγραφα που εκθέτουν παραδείγματα από τα αντίποινα των Αγγλων στην ευρύτερη επαρχία Αμμοχώστου.

Αποκορύφωμα των ταραχών ήταν το κάψιμο του κυβερνείου στην Λευκωσία. Οι Αγγλοι έστειλαν ενισχύσεις με πολεμικά πλοία όπως το HMS Revenge του οποίου ο φωτογράφος αποθανάτισε τα ερείπια του κυβερνείου. 

 

 

Στην Αμμόχωστo με την Οκτωβριανή εξέγερση τα πράγματα εξελίχθηκαν διαφορετικά από τις άλλες πόλεις και οι κάτοικοι είχαv αναλάβει, με τις ευλoγίες τoυ διoικητή και τωv άλλωv βρεταvώv αξιωματoύχωv τη «διακυβέρvηση» της πόλης με πoλιτoφυλακή για μερικές ημέρες. Τo περίεργo αυτό συvέβη γιατί o Διoικητής Wilson βλέπovτας ότι δεv είχε αρκετές δυvάμεις για vα αvτιμετωπίσει τυχόv εξέγερση κάλεσε τoυς πρώηv βoυλευτές Μιλτιάδη Σιακαλλή και Κ. Π. Ρωσσίδη, τo δήμαρχo Εμφιετζή και άλλoυς παράγovτες και τoυς πρότειvε, σύμφωvα με τov δημoσιoγράφo Κ.Α. Κωvσταvτιvίδη ( Νέoς Κυπριακός Φύλαξ 1947):

«Αvτιλαμβάvoμαι ότι υπάρχει εξέγερσις εις τηv Κύπρov όληv και εις τη πόλιv σας και διά τoύτo αφήvω σε σας τηv ευθύvηv της διατηρήσεως της τάξεως εις τη πόλιv τωv Βαρωσίωv. Ημείς δεv θα επέμβωμεv καθόλoυ υπό τov όρov ότι θα περιoρίσετε τηv δράσιv σας, μέχρι τoυ ξεvoδοχείoυ Χoύρη (Σαβόϊ). Καθώς γvωρίζετε εις τo μέρoς αυτό είvαι τoπoθετημέvα δυo πoλυβόλα και η πρoσoχή η oπoία εκτείvεται πέρα από τα δικαστήρια, τov αστυvoμικόv σταθμόv, τov σταθμόv σιδηρoδρόμoυ και τηv παλαιάv Αμμόχωστov υπάγεται εις τηv στρατιωτικήv διoίκησιv και αv πρoχωρήσετε εις αυτήv πιθαvόv η εvέργεια σας αυτή vα θεωρηθή ως επέμβασις εις τηv δικαιoδoσίαv της και τότε θα έχετε vα υπoστήτε τας συvεπείας».

Η πρόταση είχε διπλό σκοπό και έγιvε αμέσως απoδεκτή. Από τηv μια oι Αγγλoι διασφάλιζαv τις ζωτικές υπηρεσίες και από τηv άλλη, o λαός αvαλάμβαvε τηv «τύχη» τoυ στα χέρια τoυ και τηv ευθύvη της » διακυβέρvησης» της υπόλoιπης πόλης. Αμέσως σχηματίστηκε επιτρoπή πoυ θα «διηύθυvε» τηv πόλη από τo Δήμαρχo Εμφιετζή, τoυς βoυλευτές, Μ. Σιακαλλή και Κ. Π. Ρωσσίδη, τov Παvαγιώτη Iωάvvη τo I.Φ. Αλεξαvδρίτη και τo Νικόλα Νικoλαϊδη πoυ είχε αvαλάβει και πρoσωριvά καθήκovτα διoικητoύ της πόλεως και αρχηγoύ της πoλιτoφυλακής. Η πρoσωριvή αυτή επιτρoπή αvέλαβε τov έλεγχo τωv Κάτω Βαρωσίωv και τoυ Αγίoυ Λoυκά. Ο λαός άρχισε vα εκδηλώvει τα αισθηματά τoυ. Η πόλη γέμισε ελληvικές σημαίες άλλά όλα γίvovταv, ειρηvικά. Στις 23 τo βράδυ, συγκρoτήθηκε παλλαϊκό συλλαλητήριo κovτά στηv εκκλησία τoυ Αγίoυ Νικoλάoυ με συμμετoχή 10,000 λαoύ. Τα όσα αvέφερε o Δήμαρχoς Εμφιετζής στoυς συγκεvτρωθέvτες παραθέτει o Κυβερvήτης  Storrs στηv έκθεση του που ετoίμασε αργότερα:

«Σας έχoμεv καλέσει εδώ διά vα διεκδικήσωμεv τα δίκαια μας και διά vα εγκρίvωμεv τα υπό τωv αvτιπρoσώπωv μας ληφθέvτα μέτρα. Η θέσις μoυ δεv μoυ επιτρέπει vα πρoβώ περαιτέρω». Ο Σιακαλλής μίλησε στη συvέχεια «με φωvήv παλμικήv και με τov oικείov τoυ έξαλλov εvθoυσιασμόv, υπέρθερμov αίσθημα και τόvov λυρικώτατov διά τηv έvωσιv τov φλoγερόv και αιώvιov κυπριακόv πόθov «σύμφωvα με τον Κωνσταντινίδη, εvώ o Ρωσσίδης «ωμίλησεv εκτεvώς και τo αvαμμέvo πλήθoς άκoυε με oρθάvoιχα μάτια, αυτιά και τηv ψυχήv τoυ, η oπoία ευρίσκετo εις τα ύψη τoυ αγvoύ πατριωτισμoύ»:

Τόvισε o Ρωσσίδης:

«Επί τέλoυς ήλθεv η στιγμή πoυ η Κυπριακή ψυχή εξέσπασεv ακράτητη, διότι δεv μπoρεί, επί αιώvες σκλάβα, vα διατελή ακόμη δoυλωμέvη και κακoδιoικoύμεvη από τηv Κυβέρvησιv, η oπoία δεv έχει, καθώς φαίvετραι από τηv πoλιτικήv της, άλλov σκoπόv παρά τηv εκμετάλλευσιv τoυ τόπoυ, αφoύ πρώτα τoυ στερεί τηv πoλιτικήv ελευθερίαv τoυ. Αλλά voμίζω ότι oι κάτoικoί μικράς vήσoυ δεv μπoρoύμεv v‘αvαλάβωμεv, oύτε και θέλoμεv v‘ αvαλάβωμεv αγώvα αίματoς. Κάθε εv τoύτoις λαός όσov και αv είvαι αδύvατoς έχει μέσα vα υπερασπίση τα δίκαια τoυ και επoμέvως και o κυπριακός λαός διαθέτει, τέτoια και αρκετά ισχυρά ώστε η κυβέρvησις vα voιώση τηv πίεσιv τωv, όταv εφαρμoσθoύv. Και τo πρώτov μέσov, τo oπoίov ευρίσκεται εvτός της δυvαμικότητoς μας είvαι η ΤΑΜΕIΑΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣIΣ vα χτυπήσωμεv δηλαδή τα έσoδα της κυβερvήσεως, με τα oπoία συvτηρείται η Κυβερvητική μηχαvή. Αv τo κάμωμεv αυτό, η Κυβέρvησις θα ευρεθή πρo ταμειακής συvεχωρίας πράγμα τo oπoίov θα τηv αvαγκάση ή vα φέρη χρήματα από τηv Αγγλίαv, διά vα αvταπoκρίvεται εις τα έξoδα της διoικήσεως της vήσoυ, ή θα υπoχρεωθή από τα πράγματα vα εγκαταλείψη τηv Κύπρov, διότι η δoίκησις της θα της είvαι ασύμφoρoς. Τo πρώτov δε oικovoμικόv αvτίπoιvov, τo oπoίov θα εφαρμόσωμεv θα είvαι v‘ απoφασίσωμεv όλoι oριστικώς και αμετακλήτως vα «κόψωμεv τov καπvόv vα παύσωμεv vα καπvίζωμεv, πoλλά ή oλίγα τσιγάρα. Με τηv απόφασιv μας αυτήv, όταv εφαρμoσθή γεvικώς θα στερήσωμεv τηv Κυβέρvησιv 200 χιλιάδες λίρες τo έτoς, όσoς είvαι o δασμός, τov oπoίov εισπράττει από τηv καταvάλωσιv τoυ καπvoύ, χωρίς αυτή vα εξoδεύση δεκάραv, διότι εμείς μόvoι μας τρέχoμεv, κάθε μέρα vα πληρώvωμεv αυτόv τov φόρov βλακείας. Αλλως τε, τo κόψιμo τoυ καπvίσματoς θα ωφελήση oικovoμικώς τov τόπov μας και θα ωφελήση και τηv υγείαv μας».

Τo δεύτερov μέτρov τo oπoίov εισηγoύμαι αφoρά τo άλας. Ν’ απoφασίσωμεv vα βγάλωμεv εμείς τo άλας πoυ μας χρειάζεται και vα μηv τo αγoράζωμεv πρoς ωφέλειαv τo Κυβερvητικoύ μovoπωλίoυ. Τo δώρov αυτό μας τo έστειλε o θεός τόσov άφθovov γύρω από όληv τη Κύπρov. Θα τo παίρvωμεv, λoιπόv από τηv θάλασσαv. Ο χωρισμός τoυ από τo θάλάσσιov vερό είvαι τόσov εύκoλoς, ώστε vα τov εφαρμόζoυv όλoι oι παράλιoι, oι oπoίoι vα πρoμηθεύoυv άλας και εις τoυς μεσόγειoυς.

Τρίτov μέτρov: Τα γράμματα μας vα μηv τα στέλλωμεv μέσov τoυ ταχυδρoμείoυ, αλλά με σωφέρ, με χωρικoύς κλπ, ώστε vα στερηθή τo Κυβερvητικόv ταμείov και τη πρόσoδov από τα ταχυδρoμεία.

Και ως τέταρτov μέτρov πρoτείvω, είπεv o  oμιλητής, v‘ απαγoρεύσωμεv όλoι εις τες γυvαίκες, τες κόρες και τες αδελφές μας, vα μεταχειρίζωvται, εισαγόμεvα μεταξωτά και άλλα υφάσματα, τα oπoία δασμoλoγoύvται. Να φαvίσκoυv oι ίδιες βαμβακερά ή και μεταξωτά με βαμβάκι ή μετάξι τoυ Τόπoυ. Εάv όλα αυτά εφαρμoσθoύv από όλov τov λαόv και συστηματικά η Κυβέρvησις θα στερηθή 400 χιλιάδωv λιρώv και τότε τo oικoδόμημα τoυ ημoσίoυ Πρoϋπoλoγισμoύ καταρρέει oριστικώς».

Η «λαoκρατία» στηv πόλη συvεχιζόταv με καθημεριvές σχεδόv εκδηλώσεις. Οι Αγγλoι είχαv απoσυρθεί σε ειδικoύς χώρoυς και τα γυvαικόπαιδα μεταφέρθηκαv σε πλoίo, στo λιμάvι. Στις 25 Οκτωβρίoυ σχηματίστηκε μια vέα διαδήλωση και αυτή τη φoρά oι vέoι κατευθύvθηκαv πρoς τoυς απαγoρευμέvoυς χώρoυς, τov αστυvoμικό Σταθμό Αγίoυ Νικoλάoυ πoυ βρισκόταv απέvαvτι από τo

απαγoρευμέvoυς χώρoυς, τov αστυvoμικό Σταθμό Αγίoυ Νικoλάoυ πoυ βρισκόταv απέvαvτι από τo και τo σπίτι τoυ διoικητoύ Λεμεσoύ.

Εγραψε o Κωνσταντινίδης:

«Αμέσως άρχισεv oμαδική επίθεσις εvαvτίov τoυ σταθμoύ με ραγδαίov πετρoβoλισμόv, o oπoίoς μετέβαλεv εις συvτρίμματα πόρτες και παράθυρα. Επειτα πoλλoί μεταξύ τωv oπoίωv είχαv εισχωρήσει πάλιv και ηύραv ευκαιρίαv vα «δράσoυv«, σύμφωvα με τες ιδέες τωv, oι λιγoστoί Κoμμoυvισταί, ώρμησαv μέσα και κατέστρεψαv όλoι τα έπιπλα και εξέσχισαv ή έρριψαv εις τov δρόμov τα αρχεία τoυ σταθμoύ, εθρυμμάτισαv τα πoδήλατα τωv αστυvoμικώv και γεvικά αχρηστoπoίησαv τov σταθμόv. Σταθμό τoυ σιδητoδρόμoυ. Σε λίγo βρίσκovταv έξω από τo σταθμό και έκαμvαv ότι είχε γίvει στo κυβερvείo

Οι ψυχραιμότερoι εσυμβoύλευσαv τoυς oρμητικoύς vέoυς vα μη παραφέρωvται και vα μη πρoξεvoύv ζημίαv εις τov σταθμόv, o oπoίoς ήτo περιoυσία της Κύπρoυ. Αλλά δεv ήτo δυvατόv vα εισακoυσθoύv και η καταστρoφή είχε συvτελεσθή. ιά τα γεγovότα αυτά έπειτα διετυπώθη κατηγoρία εvαvτίov μερικώv πρoσώπωv, τα oπoία κατεδικάσθησαv εις φυλάκισιv 3 ετώv.

Οταv εγvώσθη η καταστρoφή τoυ σταθμoύ, o Κεβερvήτης τoυ πoλεμικoύ Colombo με 2 αξιωματικoύς εις τov κατεστραμμέvov αστυvoμικόv σταθμόv και ετoπoθέτησεv έvα φρoυρόv, μάλλov ως σύμβoλov εξoυσίας και όχι διά vα φρoυρήση τίπoτε αφoύ όλα είχαv καταστραφή. Οταv όμως επέστρεψαv από διαδρoμήv εις τηv πόλιv o κόσμoς επετέθη εvαvτίov τωv και έρριπτεv επάvω εις τηv κεφαλήv τωv από μπαλκόvια κάτω από τα oπoία επερvoύσαv γάστρες, λoυλoυδιώv, μπoυκάλες και ό,τι άλλo εύρισκε πρόχειρov. «Εv τω μεταξύ έγιvεv αvτιληπτό ότι 10 αστυvoμικoί τoυ Σταθμoύ τoυ Αγίoυ Νικoλάoυ, πoυ έκαψε τo πλήθoς, έλειπαv και είχαv καταφύγει σε διάφoρα σπίτια όπoυ έμεvαv κρυμμέvoι, γιατί δεv μπoρoύσαv vα παv εις τov κεvτρικόv αστυvoμικόv σταθμόv. Συvεvvόησις τηλεφωvική με τov Σταθμόv ήταv κι αυτή αδύvατη, γιατί είχov κόψει μερικoί vέoι τα τηλεωvικά σύρματα. Μάταια έτσι o Αστυvόμoς κ. I. Τήλλυρoς ετηλεφωvoύσεv. Απάvτησιv δεv είχεv. Τότε δύvαμις αστυvoμική με επικεφαλής έvα Αγγλov αξιωματικόv εστάλη για vα δη τι συμβαίvει με τoυς «ελλείπovτας» 10 Αστυvoμικoύς. Στηv αρχήv τo απόσπασμα έκαμvεv έρευvαv στηv εvoρίαv της Αγίας Ζώvης. Αργότερα έμαθεv η Αστυvoμία ότι ήσαv κρυμέvoι μέσα σε διάφoρα σπίτια και έστειλε τo απόπασμα σε vέαv αvαζήτησιv τωv. Τo απόσπασμα επρoχωρoύσεv εις εκτέλεσιv της εvτoλής τoυ μέσov της Αγoράς. Αλλά vέα τότε επίθεσις «άγρια» ερvαvτίov τoυ από όλες τις διευθύvσεις και από όπoυ επερvoύσεv. Πέτρες μπoτίλιες τoυ κovιάκ, ακόμη και φτυάρια σιδερέvια και τσάππες, εξεσφεvδovίζovτo εvαvτίov τoυ. Κάπoιoς vέoς έρριψεv από τo μπαλκόvι τoυ συλλόγoυ «Αvόρθωσις» μιαv τεράστιαv πέτριvηv πλάκαv πoυ παρ’ oλίγov vα πέση πάvω στηv κεφαλήv τoυ Αγγλoυ αξιωματικoύ.

Η Αστυvoμία όμως δεv ετόλμησεv vα επέμβη για vα κάμη «συλλήψεις». Επρoχώρησεv εις τo γκαράζ τoυ κ. Γεωρ. Οικovoμίδη, αλλά και εκεί o κόσμoς έρριχvεv εvαvτίov τoυ απoσπάσματoς ό,τι εύρισκε εμπρός τoυ. Τότε τo απόσπασμα άρχισε vα πυρoβoλή εvαvτίov τoυ πλήθoυς. Αvώτερoς Αστυvoμικός της επoχής μας πληρoφoρεί ότι από τov λαόv έρριψε κάπoιoς έvα πυρoβoλισμόv, αλλά αυτό δεv έχει καμμίαv επιβεβαίωσιv. Τo μόvov τo oπoίov έγιvεv ήταv αvαπόφευκτov vα γίvη, ήταv ότι μερικoί vαύτες είχαv χτυπηθή και εμωλoπίστηκαv από βλήματα πέτρες, ξύλα κλπ τoυ λαoύ και κάπoιoυ αξιωματικoύ τo χαλύβδιvov κράvoς ετσoυγκριvίσθη. Τίπoτε περισσότερov. Από oμoβρovτίαv πoυ ερρίφθη εvαvτίov τoυ λαoύ, ετρυματίσθη θαvάσιμα έvας έφηβoς o Φυλής από τo Λευκόvoικov, ηλικίας μόλις 15 ετώv. Μαθητευόμεvoς υπoδηματoπoιείoυ. Ο τραυματίας μετεφέρθη

εις τηv oικίαv τoυ κ. Σάββα Μιχαηλίδη, φαρμακoπoιoύ, όπoυ τoυ έγιvαv αμέσως εvέσεις από τoυς γιατρoύς κ.κ. Μιχαλάκηv Μιχαηλίδηv και Β. Βασιλείoυ και τoυ εδόθησαv αι Πρώται Βoήθειαι, με συμμετoχήv σ’ αυτές στoργικήv εκ μέρoυς τoυ κ. Μικ. Σ. Μιχαηλίδη, αλλά τo τραύματα ήταv θαvάσιμov και o άτυχoς Φιλής σε λίγα λεπτά υπέκυψεv εις τo μoιραίov, Εκτός από αυτόv είχαv πληγωθή και δύo άλλα πρόσωπα, αλλά όχι πoλύ σoβαρά. Εγιvε ζήτημα έπειτα από πoιαv σφαίραv εχτυπήθη o Φιλής, σφαίραv vαύτoυ ή αστυvoμικoύ. Η αστυvoμία ισχυρίζετo ότι η σφαίρα δεv ήτo από δικόv της όπλov και κατόπιv από εξέτασιv διεπιστώθη καθώς ήταv από όπλov Αγγλoυ vαύτoυ τoυ πoλεμικoύ  Colombo. Αργότερα όταv τo απόσπασμα επερvoύσεv από τηv κατoικίαv τoυ Λoύη Λoϊζoυ, πρώηv βoυλευτoύ εχτύπησαv με όπλov ακόμη έvα πρόσωπov. Τov τραυματίαv παρέλαβεv αμέσως εις τηv αγκάληv τoυ o κ. Νικ. Νικoλαίδη (Πατατράκας) και τov παρέδωσεv έπειτα εις τες φρovτίδες τωv ιατρώv Κυρ. Iασovίδoυ και Κ. Φάvoυ. Αυτoί αφoύ είχαv περιπoιηθή πρoχείρως τo τραύματα τoυ τov μετέφεραv εις τo Νoσoκoμείov όπoυ τoυ απέκoψαv τo πληγωμέvo χέρι.

Αι διαδηλώσεις τoυ πλήθoυς με αδιάκoπες ζητωκραυγές διά τηv έvωσιv εσυvεχίσθησαv πoλλές ώρες, έως και έπειτα από τα μεσάvυχτα. Εις τo μεταξύ διάστημα επυρπoλήθη μια καλύβα έξω από τηv πόλιv πρoς τηv παραλίαv, η oπoία χρησιμoπoιείτo ως απoδυτήριov από τηv αγγλικήv παρoικίαv διά θάλασσια μπάvια. Αυτό εθεωρήθη από τηv αστυvoμίαv ως τέχvασμα αvτιπερισπασμoύ της αστυvoμίας, διά vα στραφή η πρoσoχή της εκεί, ώστε vα εύρη o λαός τov καιρόv vα εvεργήση αλλoύ ελεύθερα αλλά η άπoψις αυτή της Αστυvoμίας, δεv επιστoπoιήθη από γεγovότα. Αλλως τε είχαv απoβιβασθή από τo πoλεμικόv «Κoλόμπo» και άλλη δύvαμις από vαύτες, η oπoία εvεργoύσεv αδιάκoπα περιπoλίες, με εφ’ όπλoυ λόγχηv επί πλέov δε ετoπoθετήθη φρoυρά εις καίρια σημεία τωv Βαρωσίωv και επoμέvως o λαός ευρέθη εις τηv αvάγκηv vα περιoριστή πια εις τες εκδηλώσεις τoυ. Τηv άλληv ημέραv ευτέραv 26 Οκτωβρίoυ έγιvεv εις τov Ναόv της Αγίας Ζώvης μεγαλoπρεπής κηδεία τoυ θύματoς από τo Λεκόvoικov.

Η κηδεία έγιvε με επιβλητικότητα αvάλoγov πρoς τηv κηδείαv τoυ Κληρίδη εις Λευκωσίαv και όλoς o τόσoς μεγάλoς εις πλάτoς και μήκoς χώρoς μπρoστά από τηv εκκλησίαv είχε γεμίσει από κόσμov, o oπoίoς έvιωθε oδύvηv και συμπάθειαv για τo παιδί τoυ Λευκovoίκoυ πoυ έπεσε θύματα της αστυvoμικής σφαίρας. Κατάλληλov επικήδειov είχεv εκφωvήσει o Αρχιμαvδρίτης Ioυβεvάλιoς, εvώ τα μάτια τoυ πλήθoυς εγέμιζαv από ζεστά δάκρυα. Τα καταστήματα της πόλεως όλα είχαv κλείσει εις έvδειξιv πέvθoυς και Κυαvόλευκoι υψώvovτo παvτoύ μεσίστιoι. Καταγαvακτημέvoς o λαός από τηv φovικήv δράσιv τoυ απoσπάσματoς και καταλυπημέvoς από τηv κηδείαv τoυ θύματoς. Μερικoί απεπειράθηκαv έπειτα vα βάλoυv φωτιάv με πεvζίvαv εις τo Κυβερvητικά κτίρια (ικαστήρια, Κτηματoλόγιov, Ταχυδρoμείov και Κ. Σταθμόv της Αστυvoμίας) καθώς και εις τo πλησίov δάσoς όπoυ ήταv η Αγγλική Λέσχη (Club). Αλλά o αστυvόμoς κ. Τήλλυρoς έδωσε διαταγάς πρoσωπικώς vα κλείσoυv όλα τα Κυβερvητικά κτίρια. Εκτός τoύτoυ έφθασεv Απόσπασμα από Αγγλoυς στρατιώτας από τηv Λευκωσίαv 100 Αγγλoι ετoπoθέτησαv μυδραλλιoβόλα έξω από τηv πόλιv εις διάφoρα επίκαιρα σημεία και έτσι απεσoβήθη o εμπρησμός. Εv παρόδω σημειώvoμεv τώρα, ότι δι’ oλίγηv ώραv είχε περικυκλωθή από πλήθoς κόσμoυ με κακές διαθέσεις» η κατoικία τoυ Αvθυπαστυvόμoυ Νεάρχoυ, διότι είχε διαδoθή ότι εκείvoς είχε ρίξει τηv φovικήv σφαίραv εvαvτίov τoυ Φιλή. Αλλά μέσα στo σπίτι ήταv μόvov η σύζυγoς τoυ Αvθυπαστυvόμoυ, o ίδιoς συvόδευε τo Απόσπασμα- και με παρέμβασιv τoυ κ. Χoύρρη τo πλήθoς απεχώρησε χωρίς vα πρoβή εις καμμίαv εvέργειαv.

Νέες απoβάσεις από vαύτες τoυ πoλεμικoύ με τoυς oπoίoυς είχε ζωσθή η πόλις ετερμάτιζαv τηv κατάστασιv εις τηv ταραγμέvηv πόλιv, χωρίς όμως και vα καθησυχάζoυv και τηv ταραγμέvηv ψυχήv τoυ πατριωτικoύ Βαρωσιoύ πoυ μελαγχoλικά έβλεπε τηv κατάστασιv της πατρίδoς τoυ. Ετσι έπαυε και η πρoσωριvή εξoυσία της Πoλιτoφυλακής.

“Η μικρή Αγιά Σοφκιά”

Δεκέμβριος 13, 2015

Τον Απρίλιο του 1902 η εφημερίδα Φωνή της Κύπρου δημοσίευσε ενα αρθρο με τον τίτλο Φωτογραφημένα Δελτάρια.

Εχω ενώπιον μου φωτογραφημένα ταχυδρομικά δελτάρια τα οποία πωλούνται εις το βιβλιοπωλείον του κ. Ιωαννίδου εν Λεμησσώ. Είναι όλα καλλιτεχνικώτατα και τα συνιστώ είς πάντας. Τα είδη όμως μου φαίνονται πολύ ολίγα. Η Κύπρος περιέχει πλείστα όσα ωραιότατα και ρομαντικώτατα τοπία, τα οποία ηδύνατο να φωτογραφηθούν επι δελταρίων. Η Αγία Σοφία της Λευκωσίας, η γραφική δεντροστοιχεία του Μετοχίου Κύκκου, ο πύργος του Κολοσσίου και αλλα ειναι αντικείμενα, τα οποία δεν πρέπει να παροραθούν δια τον αναφερόμενον σκοπόν.

Μια μικρά παρατήρησις. Η εικών της γοτθικής εκκλησίας της Αμμοχώστου είνα καθόλα επιτυχημένη. Αλλά το κομψόν τούτον κτίριον δεν ονομάζεται Αγία Σοφία αλλά Αγιος Νικόλαος και λυπούμαι να βλέπω το λάθος τούτο να επαναλαμβάνεται.

IMG_0001

Το φωτογραφικό δελτάριο του Απόστολου Ιωαννίδη (1902)

 

Το σχόλιο της εφημερίδας μάλλον θα εκφραζε την τότε αντίληψη των εκδοτών φωτογραφικών δελταρίων (Κύπριοι βιβλιοπώλες και φωτογράφοι)για την σωστή ονομασία του καθεδρικού ναού του Αγίου Νικολάου γιατί όλα τα δελτάρια που εκδόθηκαν μετέπειτα (με εξαίρεση ενα δελτάριο του Μιχαήλ Καρεμφιλάκη του 1903) φέρουν την ονομασία  Αγιος Νικόλαος.

Η παραπάνω αντίληψη ηταν όμως ενάντια στην κουλτούρα της μεγάλης μάζας των λαικών στρωμάτων της Κυπριακής κοινωνίας. Οι δύο μεγαλοπρεπείς γοτθικοί καθεδρικοί ναοί (Η Αγία Σοφία στην Λευκωσία και ο Αγιος Νικόλαος στην Αμμόχωστο) ηταν συνυφασμένοι με την ξακουστή Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη. Ετσι η ονομασία του ναού του Αγίου Νικολάου μετατράπηκε σε Αγιά Σοφκιά.

Παρόμοια ηταν και η αντίληψη των Οθωμανών οι οποίοι μετάτρεψαν τους ναούς σε τζαμιά αμέσως  μετά την κατάληψη της Λευκωσίας και Αμμοχώστου το 1571. Η εξέλιξη της Οθωμανικής επίδρασης είναο πολύ ενδιαφέρουσα. Πολύτιμες πληροφορίες αναφέρει η αρχιτέκτων και ερευνήτρια Σεβίνα Φλωρίδου που μας παραπέμπει στην μελέτη της Gulru Necipoglu, The Age of Sinan, Architectural Culture in the Ottoman Empire (Reaktion Books, 2005).

Μετά την κατάληψη της Κύπρου ο κυβερνήτης και ο υπεύθυνος για τα οικονομικά ρώτησαν  την Υψηλή Πύλη το 1572 για τον αριθμό των μιναρέδων που έπρεπε να κτίσουν στα δύο πρόσφατα μετετραμμένες γοτθικές εκκλησίες, την μικρή Αγιά Σοφιά (Kuchuk AyaSofya) στην Αμμόχωστο και την Μεγάλη Αγιά Σοφιά (Buyuk AyaSofya). Λαμβάνοντας υπόψη την σχετική υπόσταση του κάθε Σουλτανικού τζαμιού, το Οθωμανικό φιρμάνι του Σελίμ του Β’, για τον οποίον η Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη είχε ανακαινισθεί περίπου την ίδια περίοδο απάντησε

Αναφέρατε οτι τα τζαμιά της Παρασκευής στα κάστρα της Λευκωσίας και της Αμμοχώστου δεν υπάρχουν μιναρέδες και ερωτείτε πόσους μιναρέδες πρέπει να κατασκευαστούν. Διατάζω να αναγερθούν δύο μιναρεδες  στο ιερό τζαμι της Παρασκευής στην Λευκωσία και μόνο ενα μιναρέ στο τζαμί της Αμμοχώστου. Κτείστε αυτούς τους μιναρέδες οταν οι επισκευές στα τείχη αυτών των κάστρων έχουν συμπληρωθεί.

Η Σεβίνα Φλωρίδου αναφέρει επίσης οτι σύμφωνα με την παράδοση της τότε εποχής τζαμιά του μεγέθους και σημαντικότητας της Αμμοχώστου θα έπρεπε να έφεραν το ονομα του Σελίμ Β’ η ενός απο τους γιούς του. Ομως ο Σελίμ Β’ ποτέ δεν πάτησε το πόδι του στην Κύπρο διότι επισκέφθηκε την Μέκκα που είχε καταληφθεί περίπου την ιδια εποχή. Ετσι και τα δύο τζαμιά πήραν το ονομα AyaSofya. Στην Λευκωσία  πήρε το πρόσημο Buyuk (μεγάλο)και στην Αμμόχωστο το πρόσημο Kuchuk (μικρό).

Πολύ μεταγενέστερα (το 1954) το τζαμί στην Αμμόχωστο μετονομάστηκε σε Lala Mustafa Pasha Mosque εις μνήμη του Οθωμανού στρατηγού που κατάκτησε την Αμμόχωστο. Η μετονομασία εγινε στο πλαίσιο της ανόδου της Νεοτουρκικής εθνικιστικής ταυτότητας στην Κύπρο. Η χρήση του ονόματος του στρατηγού (και οχι του Σουλτάνου) ηταν ισως στο πλαίσιο του σεβασμού στην στρατιωτική δύναμη των προκατόχων των Νεοτούρκων (των Οθωμανών)  αλλά οχι των Σουλτάνων (τους οποίους είχαν ανατρέψει οι Νεότουρκοι του Κεμάλ Ατατούρκ).

IMG_0003

Το δελτάριο του Μαγκοιάν (1954)

 

Το 1954 ο Αρμένιος φωτογράφος Haigaz Mangoian κυκλοφόρησε το πρώτο φωτογραφικό δελτάριο που χρησιμοποιεί την ονομασια Lala Mustafa Pasha Mosque.

The Little AyaSofya

In the April 1902 edition of the Cypriot newspaper The Voice of Cyprus there is an article about the newly introduced picture postcards of Cyprus in which we read:

I have before me picture postcards which are on sale at Mr Ioannides’s bookshop in Limassol. They are all very artistic and I would recommend them to all. But there are not enough of these cards. Cyprus has an abundance of the most beautiful and romantic views which could also be publicised in this way. Ayia Sofia in Nicosia, the picturesque tree lined avenue at Kykko Monastery, the castle at Kolossi, and many other subjects, should be photographed for this purpose. Here I should note that the picture of the gothic cathedral at Famagusta is excellent. This elegant edifice, however, is not Ayia Sofia but Ayios Nikolaos, and I am sorry to note that this is a recurring error.

The comment of the newspaper most probably captured the views of most publishers of picture postcards (Cypriot booksellers and photographers) about the right name for the cathedral because all postcards that were subsequently published (with the exception of a card issued by Michael Caremfilakis in 1903) bore the name Ayios Nikolaos (Saint Nicholas).

The view taken by the newspaper was, however, against the prevailing view amongst the popular masses of Cypriot society. The two magnificent Gothic cathedrals (Saint Sophia in Nicosia and Saint Nicholas in Famagusta) were closely associated with the great Saint Sophia in Constantinople. Thus the name used by the population at large was Saint Sophia.

A similar approach to the name was taken by the Ottomans who converted the cathedrals to mosques immediately after the occupation of Nicosia and Famagusta in 1571. The development of the Ottoman influence is very interesting. Valuable information is provided by the architect and researcher Sevina Floridou who refers to the study by Gulru Necipoglu, The Age of Sinan, Architectural Culture in the Ottoman Empire (Reaktion Books, 2005).

After the occupation of Cyprus the Ottoman governor and the official in charge of the finances asked the High Porte in 1572 about how many minarets should be built in the  newly converted mosques, the little AyaSofya (Kuchuk AyaSofya) in Famagusta and the Big AyaSofya (Buyuk AyaSofya) in Nicosia. Having taken into consideration the relative standing of each Sultanic mosque, the imperial decree of Selim II ,for whom the Ayia Sofia in Constantinople was remodelled around the same time, responded:

“You have reported that the Friday mosques in the castles of Famagusta and Nicosia do not have minarets and ask how many should be built. I order two minarets be constructed in the noble Friday mosque of Nicosia and only one in the mosque of Famagusta. Build those minarets once the repair of those castles is completed.”

Sevina Floridou also comments that according to the traditions of the Ottoman court, mosques of the size and importance of the one in Famagusta should have carried the name of the Sultan or one of his sons. However, Sultan Selim II never set foot on Cyprus because he was busy visiting Mecca which had been conquered at about the same time. Thus both mosques were named Aya Sofya and the prefix Kuchuk (Little) and Buyuk (Large) were added.

Much later (in 1954) the mosque in Famagusta was renamed Lala Mustafa Pasha, in memory of the general who had conquered Famagusta. The renaming took place in the context of the rising Turkish nationalism in Cyprus. The use of the name of the general (and not that of the Sultan) was probably intended to stress the military prowess of the predecessors of the Turkish state (the Ottomans) but not of the Sultans themselves who had been overthrown by the NeoTurks.

In 1954 the Armenian photographer and publisher of picture postcards, Haigaz Mangoian, published the first picture postcard of the cathedral (now a mosque) bearing the name Lala Mustafa Pasha in the title.

 

Το πρώτο φωτογραφικό δελτάριο του Αγιου Γεώργιου του Εξορινού (1913)

Οκτώβριος 18, 2015

Ο ναὸς τού Ἁγίου Γεωργίου τού Ἐξορινού η «τού Ξορινού», (ὅπως οἱ ντόπιοι τὸν ἀποκαλούσαν) άρχισε να λειτουργεί σαν ορθόδοξη εκκλησία το 1907 μετά απο σχετική άδεια της αποικιοκρατικής κυβέρνησης , ανατρέποντας την προηγούμενη της χρήση σαν αποθήκη και στάβλος απο τούς Οθωμανούς κατακτητές.

Ισως επ’ ευκαιρία της επαναλειτουργίας της εκκλησίας το “βιβλιοπωλείον-Χαρτοπωλείον Σάββα Ιωάννου εν Βαρωσίοις” άρχισε την διάθεση φωτογραφικών δελταρίων του ναού γύρω στο 1913.

Ο Αγιος Γεώργιος ο Εξορινός (φωτογραφικό δελτάριο Σάββα Ιωάννου, 1913)

Ο Αγιος Γεώργιος ο Εξορινός (φωτογραφικό δελτάριο Σάββα Ιωάννου, 1913)

Η ταυτότητα του φωτογράφου δεν είναι γνωστή αλλά ίσως να είναι ο εκ Λεμεσού Ιωάννης Φώσκολος ο οποίος είναι ο φωτογράφος πολλών άλλων φωτογραφικών δελταρίων του Ιωάννου.

Ο πολύπλοκος και πολύπλευρος (απο απόψεως κουλτούρας και θρησκείας) χαρακτήρας της Αμμοχώστου περιλάμβανε Ελληνες, Λατίνους, Αρμενίους, Γεωργιανούς, Κόπτες, Αιθίοπες,, Εβραίους, Αραβες και Τούρκους και άφησε δυνατά αποτυπώματα στην αρχιτεκτονική κληρονομιά της πόλης. Ὁ ναὸς τού Ἁγίου Γεωργίου τού Ἐξορινού  ἀποτελεί ενα ἀπὸ τὰ μεσαιωνικὰ μνημεία τής Ἀμμοχώστου, τὸ ὁποίο έχει διατηρηθεί σὲ σχετικὰ καλὴ κατάσταση και είναι ενα ωραίο δείγμα του κοσμοπολίτικου χαρακτήρα της πόλης.

Αρχιτεκτονικό πλάνο του ναού (σχέδιο του Camille Enlart)

Αρχιτεκτονικό πλάνο του ναού (σχέδιο του Camille Enlart)

Ο ναὸς ἀρχικὰ κτίθηκε ὡς μονόχωρος μὲ προεξέχουσα ἁψίδα καὶ στεγάσθηκε διὰ τριών σταυροθολίων, ἐνώ ἡ ἁψίδα τού διὰ τεταρτοσφαιρίου. Σὲ μεταγενέστερο στάδιο διευρύνθηκε πρὸς βορρᾶν καὶ νότον μὲ τὴν προσθήκη ἑνὸς ἀκόμη κλίτους σὲ κάθε πλευρά, στεγασμένου μὲ δύο σταυροθόλια καὶ μὲ προεξέχουσες ἁψίδες. Διακοσμήθηκε στὸ ἐσωτερικό του μὲ τοιχογραφίες διαφορετικών περιόδων, ἀπὸ τὶς ὁποίες έχει διασωθεί σήμερα ἀποσπασματικὸς τοιχογραφικὸς διάκοσμος τουλάχιστον τεσσάρων φάσεων. Ἐντυπωσιακὸ στὴν ἀνωδομὴ του είναι ἡ χρήση διαφορετικού χρώματος λίθων, οἱ ὁποίοι σχηματίζουν τὸ σύμβολο τού σταυρού.

Το εσωτερικό του Ναού (φωτογραφία Spiridione Curuni)

Το εσωτερικό του Ναού (φωτογραφία Spiridione Curuni)

Ο ναὸς θεωρήθηκε πὼς ήταν ἡ “ἐκκλησία τών Νεστοριανών”, η ὁποία ἀναφέρεται σὲ έγγραφα τής περιόδου τής Λατινοκρατίας. Ο Γάλλος ιστορικός και μελετητής της Γοτθικής αρχιτεκτονικής της Κύπρου, Camille Enlart, στο θεμελιώδες συγγραφικό του έργο Gothic  Art and the Renaissance in Cyprus (1899) μας αναφέρει οτι οι τοιχογραφίες του ναού περιέχουν τοιχογραφίες με Συριακές επιγραφές  και τις θεώρησε σαν απόδειξη οτι η εκκλησία ταυτίζεται με τον ναό τον οποίο σύμφωνα με τον Κύπριο χρονογράφο Λεόντο Μαχαιρά και Διομήδη Στραμπάντι είχε κτιστεί γύρω στο 1360 απο τους αδελφούς Lakhas (η Lakhanopoulos ), δυο αδελφούς απο την Ανατολική Συρία (δηλαδή Νεστοριανούς ), εμπόρους (ίσως απο την Μοσούλη) οι οποίο ηταν πασίγνωστοι για τα αμύθητα πλούτη τους.

Η πρόσφατη μελέτη του  Ἰταλού βυζαντινολόγου Michele Bacci ἀμφισβήτησε τὴ διαδεδομένη αὐτὴ άποψη, ὑποστηρίζοντας πὼς στὸ ναὸ αὐτὸ θὰ ἐγκαταστάθηκε κοινότητα Μελκιτών η Δυτικών Σύρων ἀπὸ τὸ Λίβανο, μετὰ τὴν πτώση τών σταυροφορικών βασιλείων στὰ χέρια τών Μουσουλμάνων. Στὴν άποψή του αὐτὴ ὁδηγήθηκε βάσει ἱστορικών, ἀρχιτεκτονικών ἀλλὰ καὶ εἰκονογραφικών στοιχείων, τὰ ὁποία δὲν συνάδουν μὲ τίς θρησκευτικές πεποιθήσεις τών Νεστοριανών.

Ο μάρτυρ Μηνάς και ένας Αγιος Μοναχός (c1350-70), φωτογραφία Michele Bacci

Ο μάρτυρ Μηνάς και ένας Αγιος Μοναχός (c1350-70), φωτογραφία Michele Bacci

Μετὰ τὴν κατάληψη τής Κύπρου ἀπὸ τοὺς Τούρκους τὸ 1571 ὁ ἱερὸς ναὸς τού Ἁγίου Γεωργίου μετετράπη σὲ στάβλο γιὰ καμήλες. Ἐπὶ Ἀγγλοκρατίας ὁ ναὸς παραχωρήθηκε ἀπὸ τὴν ἀποικιοκρατικὴ κυβέρνηση μὲ ἐνοίκιο στοὺς Ὀρθοδόξους καὶ ἀποτέλεσε τὸν ὀρθόδοξο ναὸ της Ἀμμοχώστου εως τὸ 1957 οταν οι Τούρκοι εισέβαλαν και κατέστρεψαν  το εσωτερικό του ναού. Σε προηγούμενη ανάρτηση παρουσιάστηκε προσκλητήριο γάμου που τελέσθηκε στον ναό (Ενθυμήματα του Αη Γιώρκη του Εξορινού…Ενας γάμος το 1953). Τὸ 1936 κατεγράφη στὸ ναὸ φορητὴ εἰκόνα τής Ἀναλήψεως, χρονολογούμενη στὸ 1725. Σύμφωνα μὲ παλαιὰ παράδοση, ἂν κάποιος ἐπιθυμούσε νὰ ξεφορτωθεί κάποιον, μάζευε σκόνη ἀπὸ τὸ ναὸ καὶ τὴν άφηνε έξω ἀπὸ τὴν οἰκία τού ἐχθρού του καὶ ἐκείνος ἐντὸς ἑνός έτους είτε θὰ πέθαινε, είτε θὰ ἐγκατέλειπε τὴν Κύπρο!.

Ενας χάρτης της πολιορκίας της Αμμοχώστου… Giovanni Francesco Camocio, 1571

Αύγουστος 9, 2015

Αντικείμενο της σημερινής ανάρτησης είναι ενας σπανιότατος χάρτης της πολιορκίας της Αμμοχώστου απο τους Οθωμανούς το 1571. Ο χαρτογράφος είναι ο διάσημος Βενετσιάνος Giovanni Francesco Camocio ο οποίος ανταποκρινόμενος στο ενδιαφέρον για τα συμβάντα στην Ενετική Αυτοκρατορία σε αυτή την περίοδο κυκλοφόρησε χάρτες των πιο διάσημων νησιών είτε στην μορφή φυλλαδίων η δεμένα στην μορφή βιβλίου (ισολαρίου) το οποίο κυκλοφόρησε σε διάφορες εκδόσεις μεταξύ του 1571-74. Ο τίτλος ηταν “Isole famose porti, fortezze, e terre maritime sottoposte alla Ser.ma Sig.ria di Venetia, ad altri Principi Christiani, et al Sig.or Turco”.

Ο χάρτης της πολιορκίας της Αμμοχώστου (Camocio, 1571)

Ο χάρτης της πολιορκίας της Αμμοχώστου (Camocio, 1571)

Η έκδοση περιλαμβάνει τις απόψεις των οχυρώσεων και των πόλεων και απεικονίσεις των μαχών μεταξύ χριστιανών και Οθωμανών . Οι χάρτες μπορούν να χωριστούν σε τρεις ομάδες : η πρώτη περιλαμβάνει βενετικές κτήσεις , τα νησιά , τις ακτές της Αλβανίας και της Δαλματίας , τα νησιά και τις ακτές της θάλασσας του Ιονίου , καθώς και απεικονίσεις της πολιορκίες και μάχες στη θάλασσα στις περιοχές αυτές . Η δεύτερη ομάδα αποτελείται από τα νησιά του Αιγαίου , κυρίως εκείνων πιο κοντά στην Κωνσταντινούπολη και το Βόσπορο . Στήν τρίτη ομάδα των εικονογραφήσεων απεικονίζεται η Κύπρος και τα στρατιωτικά γεγονότα που έλαβαν χώρα στο νησί . Ο Camocio πέθανε στη Βενετία το 1575 , πιθανώς κατά τη διάρκεια της επιδημίας της πανούκλας . Το έργο του επηρεάστηκε από παρόμοιες εκδόσεις από τον S. Pinargenti ( 1573 ) και Τ Porcacchi ( 1572 ) , και με τη σειρά του επηρέασε τις μεταγενέστερες isolaria όπως αυτές του Δ Bertelli ( 1574 ) και G. Rosaccio (1598).

Ο ιστορικός Ανδρέας Στυλιανού στην μελέτη του της Κυπριακής χαρτογραφίας The history of the Cartography of Cyprusμας αναφέρει:

Το σχέδιο είναι μια ακριβής περιγραφή της οχυρωμένης πόλης και το παλάτι (palazo) και η πλατεία (Piaza) είναι σωστά τοποθετημένα. Τα τείχη χαρακτηρίζονται απλά ως Castello. Δεν υπάρχει καμία ένδειξη του προσανατολισμού, αλλά ο βορράς θα πρέπει να είναι στην κάτω δεξιά γωνία.

Στην πάνω αριστερή πλευρά, ένα σημείωμα μας λέει: Loco ditto Fontanelle. In questa e larmata di Mustafa general de turchi et qui si sbarcono li turchi et si a brusio la naue uenuta di Nicosia carica di pregioni.

Στην επάνω δεξιά πλευρά, ένα άλλο σημείωμα αναφέρει: Qui e acamparo Mustapha Assai Longi della Citta et tiene Miglia 3 di exercito.

Οι πολλές συνθέσεις των δυνάμεων που πολιορκούσαν αναγράφονται, Piadieri turcheschi (Τουρκικό πεζικό), Turchi (ιππικό στην επίθεση) Caualeria (σε σχηματισμό), Ianiceri (Γιαννίτσαροι, δύο σχηματισμοί), Arcieri (τοξότες), stradioti (μικρός ιππικός σχηματισμός, κέντρο αριστερά). Ανάμεσά τους μια εξόρμηση απο στρατιώτες με τα όπλα προτεταμένα να πυροβολούν, σημειώνονται ως Christiani (Χριστιανοί) προχωρούν προς τους επιτεθέμενους Turchi (ιππικό). Μεταξύ αυτών, δύο άλογα, με τους αναβάτες τους νεκρούς τους στο έδαφος, σημειώνονται ως Scaramutia. Μια θέση κοντά χαρακτηρίζεται ως Loc(o)do ditto col(le) delli Hebrei.

Στο κάτω μέρος δεξιά, μία είσοδος του προλιμένα σημειώνεται, la cala d(i) S. Catarina, πάνω από αυτό, ένα μικρός πύργος χαρακτηρίζεται ως Torre de loc(an)da. Πάνω από αυτό έχουμε την Casale di S. Alessio.

Στα αριστερά, δίπλα στη θάλασσα, φαίνονται δύο σχηματισμοί κανονιών προτεταμένα προς την πόλη, ένας από αυτούς που σημειώνεται σαν Forte και ο άλλος (κάτω), σαν Forte dove turchi bateuano le 3 naue et il porto. Στο εσωτερικό του λιμανιού, από τα τείχη, είναι le 3 naue. Στην είσοδο του προλιμένα είναι οι Τουρκικές Γαλέρες που φυλάσσουν το λιμάνι (Galee turchesche che guardauano il porto).

Στην ανοιχτή θάλασσα υπάρχουν αρκετά πλοία, μερικά με τα κανόνια τους να πυροβολούν. Εκείνα με τα ανοιχτά πανιά τους (επάνω αριστερά), έχουν μισοφέγγαρα στα πανιά τους.

Μιά καινούργια και λεπτομερής περιγραφή των γεγονότων της πολιορκίας και κατάληψης της πόλης περιλαμβάνεται στο υπό έκδοση βιβλίο του Αμμοχωστιανού Γιάγκου Κλεόπα. Το βιβλίο φαίνεται οτι θα περιέχει πλούσιο υλικό για την ιστορία της πόλης και πιο κάτω παρατίθεται (κατόπιν σχετικής άδειας) το κεφάλαιο για την πολιορκία της Αμμοχώστου. Σημειώνουμε δύο καινούργια σημεία που έχουν ενδιαφέρον. Πρώτον, οι Ελληνες Κύπριοι δεν συντάχθηκαν σύσσωμα με τους Ενετούς τους οποίους έβλεπαν μάλλον σαν σκληρούς κατακτητές. Υπάρχουν μαρτυρίες για τήν βοήθεια του τοπικού πληθυσμού προς τουσ Οθωμανούς. Δεύτερον, ο κόντε Βραγαδίνο (Conte Bragadin), απόγονος του Μαρκαντώνιου (που μαρτύρισε στα χέρια των Οθωμανών), επισκέφθηκε την Αμμόχωστο μερικές φορές. Το 1935, ως δόκιμος αξιωματικός του ναυτικού. Μάλιστα γλύστρησε και κινδύνευσε να πέσει από έναν ιστό του πλοίου, οπότε σκέφθηκε ότι θα ήταν κακό να πεθάνει και δεύτερος Βραγαδίνος στην Κύπρο! Το 1961 τελέσθηκε μνημόσυνο στον Άγιο Γεώργιο Εξορινό. Ακολούθησε επίσκεψη στα μέσα της δεκαετίας, με ξενάγηση, μεταξύ άλλων, και στο παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου (Άι Γιωρκούιν, προς τη Σαλαμίνα, απέναντι από τον Καράολο). Το 1971, με την ευκαιρία 400 χρόνων από τον θάνατο του Βραγαδίνου, η οικογένεια (ο κόντε, η κοντέσσα και δύο τέκνα) φιλοξενήθηκαν από τον Ευάγγελο Λουίζο. Έγινε επιμνημόσυνη δέηση στο Άι Γιωρκούιν. Μετά τη δέηση,  μερικοί παλιοί κάτοικοι γειτονικών χωριών επιβεβαίωσαν στον Bragadin  ότι, σύμφωνα με την παράδοση, κάποιο μέρος του σώματος ή ένα αντικείμενο του Βραγαδίνου είχε ταφεί ή φυλαχθεί εκεί. Ακολούθησε γεύμα στην »παράγκα» του Ευάγγελου στην παραλία και το βράδυ η κοντέσσα έδωσε διάλεξη με θέμα τον Μαρκαντώνιο. Τα πιο πάνω αποτελούν πληροφορίες από άτομα που συμμετείχαν στα γεγονότα (Κλειώ Χατζηκώστα, Ανδρούλα Παπαδοπούλου, κ.ά.).

Η ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΤΗΣ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ[1]

Δεν μπορούμε να πούμε ότι ταιριάζει και στην περίπτωση της πολιορκίας και άλωσης της Αμμοχώστου από τους Οθωμανούς αυτό που ο Λεόντιος Μαχαιράς είχε πει για την κατάληψη της πόλης από τους Γενουάτες: «Και αν θέλης να σου πώς η Αμόχουστο επάρτην, ήτον παραχώρησις θεού δια τας αμαρτίας μας».[2] Αν και τα αμύθητα πλούτη και οι ακολασίες  των Φράγκων και των άλλων κατοίκων της είχαν παρέλθει πριν δύο έως τρεις αιώνες, η μοίρα κατατρύχει την πόλη αμείλικτη όσο ποτέ.

Οι Ενετοί είχαν παραμελήσει την άμυνα της Κύπρου για κάποια χρόνια και παρόλο που τελικά κατέβαλαν σοβαρές προσπάθειες και τεράστια έξοδα για εκσυγχρονισμό και ενίσχυση – ιδιαίτερα στην Αμμόχωστο – οι οχυρώσεις τους αποδείχθηκαν ανεπαρκείς για να προστατεύσουν το νησί από τους Οθωμανούς. Οι οχυρώσεις της Αμμοχώστου, όμως, είχαν ενδυναμωθεί σε σημαντικό βαθμό τα τελευταία χρόνια και κατά γενική άποψη ήταν πολύ ανθεκτικές.

Οι υπερασπιστές της Αμμοχώστου πληροφορήθηκαν για την πτώση της Λευκωσίας στις 10/11 Σεπτεμβρίου 1570, όταν παρέλαβαν την αποκομμένη κεφαλή του Luogotenente (Τοποτηρητή) της Κύπρου Nicolo Dandolo, μέσα σε δίσκο ή σάκο με αργυρά νομίσματα. Συνοδευόταν από επιστολή του Λαλά Μουσταφά με την οποία απαιτούσε την παράδοση της πόλης. Με την εκπόρθηση της Λευκωσίας, καταφεύγουν στην Αμμόχωστο Ιταλοί και Έλληνες στρατιώτες που διέφυγαν την τελευταία στιγμή. Οι υπερασπιστές της πόλης είχαν ήδη λάβει μέτρα προετοιμασίας, όπως η μεταφορά προϊόντων διατροφής από τη Μεσαορία, η ενίσχυση των προμαχώνων και η οργάνωση των κατοίκων. Οι Ενετοί διέταξαν τους ιδιοκτήτες των περιβολιών να κόψουν τα δέντρα και να μεταφέρουν χιλιάδες κορμούς για χρήση στην πόλη, αλλά και για να μη βρεθούν χρήσιμα στους Οθωμανούς (όπως μας πληροφορεί ο Paruta – βλέπε πιο κάτω).

Μετά την κατάληψη της υπόλοιπης Κύπρου, ο Λαλά Μουσταφά στρέφεται κατά της Αμμοχώστου. Στις 16 Σεπτεμβρίου ο Καπιτάνος Μαρκαντώνιος Βραγαδίνος, αφού ανέρρωσε από ασθένεια, αποφασίζει με το επιτελείο του να απορρίψει την επιστολή του Μουσταφά για παράδοση της πόλης. Αμέσως μετά καταφθάνει το οθωμανικό ιππικό μπροστά στα τείχη της Αμμοχώστου, ενώ την επομένη καταπλέει στην Αμμόχωστο και ο στόλος με 200 πλοία υπό τον Πιαλέ Πασά (Piale Paşa), που προσορμίζεται στους Κήπους (Βαρώσια) και αποκλείει το λιμάνι. Τις επόμενες μέρες ακολουθεί και το κύριο σώμα του στρατού, ολοκληρώνεται ο αποκλεισμός της πόλης και αρχίζουν οι αδυσώπητοι βομβαρδισμοί, αρχικά κυρίως κατά της Πύλης της Λεμεσού (Πόρτα της Ξηράς). Η Αμμόχωστος διέθετε τις ισχυρότερες οχυρώσεις στην Κύπρο – και οι κάτοικοι προέβαιναν σε συχνές επιδιορθώσεις και ενισχύσεις – και ο Μουσταφά χρειάστηκε εντατική και πολύμηνη προετοιμασία για την πολιορκία, με την εκσκαφή χαρακωμάτων και τη δημιουργία πολυβολείων, που διήρκεσε όλο το φθινόπωρο και τον χειμώνα.

Στις αρχές Οκτωβρίου ο στόλος με τον Πιαλέ Πασά αναχωρεί και ο Μουσταφά ουσιαστικά αίρει την πολιορκία – διατηρώντας μόνο μια δύναμη για επιτήρηση – υποπτευόμενος ότι η άφιξη κάποιων ενισχύσεων από την Κρήτη προμήνυε τη βοήθεια της Ευρώπης.[3]  Κυρίως, όμως, λόγω του επερχόμενου χειμώνα και για να φέρει ενισχύσεις. Εν τω μεταξύ ζητά την παράδοση της πόλης, αλλά απορρίπτεται. Οι Ενετοί βρίσκουν την ευκαιρία για αναδιοργάνωση της άμυνας και για περιορισμένο ανεφοδιασμό τροφίμων και πολεμοφοδίων. Η Σύγκλητος στη Βενετία ψηφίζει διάφορα κονδύλια για την ενίσχυση της άμυνας και τη μισθοδοσία των στρατιωτών, και αποστέλλει ενισχύσεις, πολεμοφόδια και προμήθειες. Επίσης, σε διάφορα στάδια της πολιορκίας, όπως τον Ιανουάριο 1571, συγχαίρει τον Βραγαδίνο για την κοπή νομισμάτων, ψηφίζει την αποστολή φαρμάκων και με δύο επιστολές προς τον Astore Baglioni και το Συμβούλιο της πόλης (Universita) επαινεί τους κατοίκους για το θάρρος και την αποφασιστικότητα που επιδεικνύουν στην υπεράσπιση της πόλης και της Ενετικής Πολιτείας.[4]

Όμως, η αναμενόμενη από τη Δύση ουσιαστική βοήθεια προς τους υπερασπιστές δεν έφθασε ποτέ. Οι συμμαχικοί στόλοι της Ισπανίας, της Βενετίας και του Πάπα, που αποτελούνταν από περισσότερα από 200 καράβια και 17.000 στρατιώτες, συγκεντρώθηκαν στην Κρήτη και κατέπλευσαν στο Καστελόριζο τον Σεπτέμβριο του 1570. Όταν πληροφορήθηκαν για την πτώση της Λευκωσίας, τέθηκε έντονα το θέμα κατά πόσο θα έσπευδαν να υπερασπιστούν την Αμμόχωστο. Ύστερα από ατέρμονες συζητήσεις, επικράτησε η άποψη των αντιτιθεμένων και ο στόλος διαλύθηκε και επέστρεψε, εφόσον πλησίαζε και ο χειμώνας, εγκαταλείποντας τους υπερασπιστές της Αμμοχώστου στο έλεος των οθωμανικών δυνάμεων.  Η μοναδική αξιόλογη βοήθεια από τη Δύση ήλθε με τον Ενετό Quirini, με 12 γαλέρες και τέσσερα μεταγωγικά, ο οποίος εκμεταλλευόμενος την προσωρινή απουσία του κυρίως όγκου του οθωμανικού στόλου, προσέγγισε την Αμμόχωστο τον Ιανουάριο του 1571 και την ενίσχυσε με 1600-1700 στρατιώτες, πολεμοφόδια και τρόφιμα. Επίσης, κατέλαβε ένα καράβι που μετέφερε στρατό και πολεμοφόδια, επιτέθηκε και κατέστρεψε θέσεις των Οθωμανών κατά μήκος των ακτών και γενικά απέδειξε ότι αν ο στόλος των Δυτικών πρόσφερε βοήθεια, οι Οθωμανοί θα συναντούσαν μεγάλες δυσκολίες στην ολοκλήρωση των σχεδίων τους, αν όχι πλήρη ανατροπή. Εντούτοις, οι Ενετοί, φοβούμενοι τον οθωμανικό στόλο στη Μεσόγειο, περιορίστηκαν στις βάσεις τους στην Κρήτη. Παρά την υπογραφή της Ιεράς Συμμαχίας στη Ρώμη τον Μάιο 1571, και τις ενθαρρυντικές επιστολές της Συγκλήτου σε απάντηση επιστολών από την Αμμόχωστο, τελικά οι Ενετοί τον Αύγουστο αποφασίζουν τον τερματισμό κάθε προσπάθειας. Εν τω μεταξύ, αρχές Αυγούστου 1571 η Αμμόχωστος παραδόθηκε.[5]

Τον Οκτώβριο του 1570, αριθμός επίλεκτων αιχμαλώτων – μεταξύ αυτών ωραίες νεάνιδες και νέοι – είχαν συγκεντρωθεί σε ένα καράβι στον κόλπο της Αμμοχώστου. Προορίζονταν ως δώρο για τον Σουλτάνο και άλλους υψηλά ιστάμενους Οθωμανούς. Ανάμεσά  τους και η Μαρία Συγκλητική (άλλως Αρνάλδα), η οποία αποφάσισε να μη δεχθεί τον εξευτελισμό της σκλαβιάς. Έβαλε φωτιά στην πυριτιδαποθήκη του καραβιού, τινάζοντάς το στον αέρα. Ο Αρχιμανδρίτης Κυπριανός αφηγείται: «εν ω δε εβάρκαρε τους σκλάβους και τα λάφυρα, ένα Γαλεώνι του Μεεμέτ πασά γεμάτον σκλάβους από το άνθος των ευγενών και ευγενίδων νέων της λευκοσίας, οπού έστελλε τω Σουλτάνω, υιώ του, και τω βεζήρη Μεεμέτ, άναψε φωτίαν έξαφνα, και εκάησαν και σκλάβοι και λάφυρα εις μίαν στιγμήν. έθλιψε πολλά τον Μουσταφάν το συμβεβηκός, και κοντά εις αυτό και άλλα δύω εκάησαν. Αρνάλδα Αρχόντισσα Ευγενής λευκοσιάτισσα θυγατέρα του Κώμητος Ρουχιάς αξιοπρεπεστάτου, ος εφονεύθη εις πόλεμον, ωραία κατ’ εξοχήν, διωρισμένη δια το χαρέμι του Σουλτάνου, Ιστορούσι Στέφανος και Καλλέπιος έπραξε τούτο το Ηρωϊκόν κατόρθωμα, και επί τούτου έδωκε φωτίαν, και ευχαριστήθη να γένη πυρός παρανάλωμα με τας άλλας, παρά να καταισχύνη την δόξαν του γένους της, και να καταντήση εντρύφημα των ασεβών Νικητών της Πατρίδος της».[6] Με τον τρόπο αυτό η Μαρία Συγκλητική έθεσε τέρμα στη ζωή της και στη ζωή πολλών αιχμαλώτων που βρίσκονταν μαζί της, καταγράφοντας στην ιστορία την περήφανη και ένδοξη θυσία τους.

Σε απογραφές που έγιναν το 1570, στην Αμμόχωστο καταμετρούνται περί τις 4.000-10.000 στρατιώτες (οι πλείστοι Κύπριοι, αλλά μη ασκημένοι στα όπλα) και 8.000-10.000 κάτοικοι (τα γυναικόπαιδα και γενικά ο άμαχος πληθυσμός είχε μεταφερθεί εκτός της πόλης). Τον Απρίλιο 1571 οι στρατιώτες ανέρχονται σε 5.796 (πολύ λιγότεροι από τη Λευκωσία), ενώ οι κάτοικοι αυξάνονται σε 18.735 (φαίνεται ότι συγκεντρώθηκαν από την επαρχία). Γενικά υπήρχε περίπου ίση συμμετοχή Ενετών, Αλβανών και Κυπρίων.  Η άμυνα είναι πιο καλά οργανωμένη από της Λευκωσίας και επιστρατεύονται και αξιοποιούνται οι κάτοικοι και οι χωρικοί. Πολλοί χάνουν τη ζωή τους στις πολεμικές συγκρούσεις, αλλά και λόγω ασθενειών.[7] Πέρα από τους μισούς υπερασπιστές της πόλης σκοτώθηκαν στην πολιορκία. Από τις περίπου 4.000 Έλληνες στρατιώτες μόνο 800 επέζησαν. Οι στρατιώτες είχαν αποδεκατιστεί σε τέτοιο βαθμό, που δημιουργήθηκε σοβαρότατο πρόβλημα επάνδρωσης των επάλξεων. Επιπλέον και τα πολεμοφόδια και τα τρόφιμα είχαν σχεδόν εξαντληθεί πλήρως.

Αρκετοί Κύπριοι συμμετείχαν στον πόλεμο και με τις δύο πλευρές. Ο Λαλά Μουσταφά είχε εξαναγκάσει Κυπρίους να εργαστούν στα αναχώματα, στις τάφρους και στα άλλα έργα που είχαν κατασκευαστεί κατά την πολιορκία της Αμμοχώστου. Άλλοι  υπηρέτησαν τους Ενετούς, είτε ως στρατιώτες, είτε σε βοηθητικές υπηρεσίες. Κατά την πολιορκία της Αμμοχώστου μνημονεύεται για την ανδρεία και τον ηρωισμό του ένας Κύπριος με το όνομα Μαρμαράς. Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό της αμυντικής στρατηγικής της Αμμοχώστου ήταν οι συχνές τολμηρές έξοδοι και αντεπιθέσεις κατά των οθωμανικών δυνάμεων. Από την πλευρά του, ο Μουσταφά ακολουθεί την επιτυχή τακτική της Λευκωσίας, όμως η αποτυχία τον αναγκάζει να εφαρμόσει πόλεμο φθοράς μέχρι να εξαντληθούν τα πολεμοφόδια, τα τρόφιμα και οι αξιόμαχοι άνδρες.

Τον Απρίλιο του 1571 επανέρχεται ο οθωμανικός στόλος υπό τον Πιαλέ Πασά. Ακολουθεί η άφιξη ενισχύσεων και προμηθειών από τη Συρία, την Καραμανία και την Αίγυπτο και η πολιορκία επαναρχίζει δριμύτερη. Οι Ενετοί, με την έγκριση του Μουσταφά, αποστέλλουν πίσω στα χωριά τους 3.660 άμαχους χωρικούς, για σκοπούς εξοικονόμησης τροφίμων. Γενικά η συμπεριφορά του Μουσταφά προς τους Έλληνες κατοίκους ήταν ήπια, αποσκοπώντας σε υποστήριξή τους εναντίον των Ενετών. Οι επιθέσεις κατά της πόλης επαναρχίζουν. Το πυροβολικό σφυροκοπά ακατάπαυστα τα τείχη και την πόλη, ενώ οι αλλεπάλληλες έφοδοι προκαλούν μεγάλο αριθμό ανθρώπινων θυμάτων. Η κόλαση των τηλεβόλων και των πυρκαγιών καταστρέφει τα μεγαλοπρεπή οικοδομήματα, τους πορτοκαλεώνες, τις κατοικίες, τις πηγές νερού, ενώ η μάστιγα της πείνας σταδιακά εξασθενίζει τους κατοίκους. Οι υπερασπιστές της πόλης, Ιταλοί, Κύπριοι, Αλβανοί, με επί κεφαλής τον γενναίο Καπιτάνο Μαρκαντώνιο Βραγαδίνο (Marco Antonio Bragadin ή Marcantonio Bragadin ή Bragadino), τον στρατηγό Μπαλιόνε (Astorre Baglione ή Astore Baglioni), τον αρχηγό του πυροβολικού Μαρτινέγκο (Luigi Martinengo), τον διοικητή της Πάφου Τιέπολο (Lorenzo Tiepolo), τον διοικητή του ιππικού Μανώλη Σπηλιώτη και άλλους, ορκίζονται στον Χριστό και ανθίστανται σθεναρά, όμως υφίστανται μεγάλες απώλειες.

Μετά την τέταρτη τουρκική επίθεση, το τέλος Ιουλίου 1571,  υψώθηκαν λευκές σημαίες και ο Μουσταφά ζήτησε την παράδοση της πόλης με επιστολή «εσφραγισμένην χρυσώ», αλλά οι υπερασπιστές τον απέρριψαν, λέγοντας ότι «η πόλις είναι διατεθειμένη ν’ αγωνισθή και υπέρ της εσχάτης σπιθαμής των τειχών τούτων».[8] Οι μεγάλες έφοδοι των Οθωμανών κατά της Αμμοχώστου ήταν συνολικά επτά, όπως αφηγείται ο στρατηγός Gatto,[9] που είχε πολεμήσει στην Αμμόχωστο και συλληφθεί αιχμάλωτος μετά την παράδοσή της. Αλλά και οι υπερασπιστές, στα αρχικά στάδια, επιχειρούσαν θαρραλέες εξόδους. Η πολιορκία της Αμμοχώστου θεωρείται από πολλούς ιστορικούς ως ένα από τα πιο γενναία έπη στρατιωτικής πολιορκίας στην παγκόσμια ιστορία. Οι στρατιωτικές δυνάμεις των δύο πλευρών ήταν δραματικά δυσανάλογες. Ο οθωμανικός στρατός αυξήθηκε σταδιακά και έφθασε, κατά μερικές αναφορές, τουλάχιστον τις 200.000 (πιθανόν να ξεπερνούσε τον συνολικό αριθμό των κατοίκων της Κύπρου!) με την υποστήριξη 100-150 κανονιών. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι οι Οθωμανοί έριξαν πάνω από 150.000 οβίδες (τις τελευταίες εβδομάδες 2.000-4.000 μέρα και νύκτα), επικεντρώνοντας τους κανονιοβολισμούς τους στην Πύλη της Λεμεσού, τον πύργο των Andruzzi και τους προμαχώνες Ravelin και Ναυστάθμου. Και οι πολιορκημένοι πυροβολητές ανταποδίδουν με εύστοχες βολές, όμως τους τελευταίους τρεις μήνες τελειώνουν τα αποθέματα πυρίτιδας. Τις νύκτες οι πολιορκημένοι επιδιορθώνουν τα ανατιναχθέντα τείχη τοποθετώντας βρεγμένο χώμα (που μεταφέρουν από τις τάφρους, περνώντας από την Πύλη της Λεμεσού) σε σακιά κατασκευασμένα από υφάσματα μεγάλης αξίας. Η αποφασιστικότητα, το κουράγιο, η εκπληκτική επινοητική ικανότητα και η απαράμιλλη γενναιότητα των υπερασπιστών της Αμμοχώστου υποχρέωσαν τις δυσανάλογα υπέρτερες δυνάμεις του Λαλά Μουσταφά σε μια σκληρή, πολύμηνη πολιορκία και επέφερε στους επιδρομείς φοβερές απώλειες. Υπολογίζεται ότι οι απώλειες των Οθωμανών ανήλθαν στις 80.000 στην Κύπρο, 50.000 μόνο στην Αμμόχωστο. Αλλά και οι απώλειες των υπερασπιστών της Αμμοχώστου υπήρξαν κατ’ αναλογίαν (όχι βεβαίως σε απόλυτους αριθμούς) ακόμη μεγαλύτερες.

Η πολιορκία κράτησε από τον Σεπτέμβριο 1570 μέχρι την παράδοση της πόλης  στις 5 Αυγούστου 1571, σχεδόν 11 ολόκληρους μήνες. Οι πολλές μαζικές  έφοδοι αποκρούστηκαν από τους ολιγάριθμους υπερασπιστές της πόλης, που αγωνίστηκαν ηρωικά, παρά τις βαρύτατες απώλειες. Είχαν όλοι χύσει το αίμα τους, υποστεί τα πάνδεινα και αγωνιστεί υπεράνθρωπα. Η αντίσταση των τελευταίων δύο μηνών ήταν πραγματικά αξιοθαύμαστη. Τον Ιούλιο 1571 ο Λαλά Μουσταφά αποστέλλει με βέλος μήνυμα στον Βραγαδίνο για παράδοση της πόλης με ελεύθερη διέλευση των στρατιωτών προς την Κρήτη. Ύστερα από σύσκεψη με αντιτιθέμενες απόψεις, αποφασίζεται η απόρριψη της πρότασης, αφού, κατά την άποψη πολλών, θα ισοδυναμούσε με προδοσία. Σταδιακά, όμως, οι πολιορκημένοι υπερασπιστές της Αμμοχώστου, καταβλήθηκαν από την πείνα και τις κακουχίες, και έφθασαν στα έσχατα όρια της αντοχής τους. Δεν είχαν πλέον πολεμοφόδια και τρόφιμα και αναγκάστηκαν να τρέφονται με άλογα, σκύλους και αρουραίους. Οι ασθένειες και οι βομβαρδισμοί τούς εξολόθρευαν, ενώ πλέον εξανεμίστηκε κάθε πιθανότητα για βοήθεια από τη Δύση, αφού οι φρεγάτες που επανειλημμένα έστειλαν στον Χάνδακα της Κρήτης δεν έφεραν κανένα συγκεκριμένο σχέδιο, εκτός από κάποια ελπιδοφόρα μηνύματα. Η κατάσταση είναι πλέον απελπιστική και οι ειδικοί επί της άμυνας βεβαιώνουν ότι η πόλη δεν θα αντέξει σε μια νέα έφοδο. Όταν εξέλιπε και η τελευταία ελπίδα, ο Βραγαδίνος υποχρεώθηκε, ύστερα από συζήτηση με τους συμπολεμιστές του και τους προύχοντες της πόλης στις 30 Ιουλίου, να συνθηκολογήσει και να παραδοθεί. Τη νύκτα η πρόταση αποστέλλεται στους Οθωμανούς και την επαύριον ο Μουσταφά την αποδέχεται και προτείνει να ανταλλαγούν δύο όμηροι από κάθε πλευρά. Την 1η Αυγούστου υψώθηκε λευκή σημαία ανακωχής και ο  Βραγαδίνος διαπραγματεύθηκε με τον Λαλά Μουσταφά μια «έντιμη» συμφωνία παράδοσης της πόλης. Κατά τον A. Gatto,[10] οι όροι συνθηκολόγησης προνοούσαν: Οι Ιταλοί υπερασπιστές της Αμμοχώστου (και όσοι από τους Κυπρίους, Αλβανούς κλπ το επέλεγαν) θα αφήνονταν ελεύθεροι και θα τους επιτρεπόταν να αναχωρήσουν σώοι και ασφαλείς για την Κρήτη, με τον οπλισμό (πέντε κανόνια, τα προσωπικά τους όπλα κλπ), τις αποσκευές και τις οικογένειές τους. Οι Έλληνες (Κύπριοι) θα είχαν την επιλογή να παραμείνουν με ασφάλεια στο νησί, ελεύθεροι και κύριοι της τιμής και της περιουσίας τους. Θα τους παρεχόταν χρονικό περιθώριο δύο ετών για να αποφασίσουν εάν θα έφευγαν από την Κύπρο, οπότε θα τους παραχωρείτο ασφαλής έξοδος για μετάβαση στη Βενετία (ή όπου αυτοί θα επέλεγαν). Ο Λαλά Μουσταφά (κατά μία εκδοχή) δεν αποδέχθηκε μόνο τον όρο για μεταφορά του οπλισμού στα πλοία, και ακολούθως υπεγράφη αμέσως η συνθηκολόγηση, αφού ο Μουσταφά ανησυχούσε μήπως καταφθάσει ο χριστιανικός στόλος.

Τη νύκτα της 5ης Αυγούστου 1571, όταν οι πιο πολλοί Ιταλοί, με τις αποσκευές τους, είχαν επιβιβαστεί στα πλοία, ο Βραγαδίνος επισκέφθηκε τον Λαλά Μουσταφά στο αντίσκηνό του για να του παραδώσει τα κλειδιά της πόλης. Συνοδευόταν από πολλούς αξιωματούχους και εκπροσώπους της πόλης, σε επίσημη μεγαλοπρεπή και θεαματική πομπή, με υπερηφάνεια και αξιοπρέπεια. Ακολουθεί συζήτηση, η οποία σταδιακά εκτραχύνεται. Σε κάποιο στάδιο τα πράγματα εξελίσσονται σε σύγκρουση. Ο Λαλά Μουσταφά κατηγορεί τους Ενετούς ότι κατά τη διάρκεια της εκεχειρίας είχαν καταστρέψει συστηματικά τις προμήθειες στις αποθήκες και είχαν εκτελέσει τους Οθωμανούς αιχμαλώτους. Ο Βραγαδίνος απαντά ότι επρόκειτο για μεμονωμένες καταστροφές και ότι μερικοί αιχμάλωτοι είχαν σταλεί στη Βενετία, ενώ οι υπόλοιποι βρίσκονταν στις φυλακές της Αμμοχώστου. Ο Λαλά Μουσταφά απαιτεί ομήρους ως εγγύηση για την ασφάλεια των καραβιών που θα απέπλεαν για την Κρήτη και προφασιζόμενος ότι οι πολιορκημένοι είχαν παραβεί τους όρους της παράδοσης, καταπατά τις δεσμεύσεις του, προφανώς φοβερά εκνευρισμένος όταν συνειδητοποίησε τις τεράστιες απώλειές του. Αποκεφαλίζει τον Astore Baglioni και τους άλλους συνοδούς του Βραγαδίνου και τον ίδιο τον υποβάλλει σε φρικτά βασανιστήρια. Αρχικά τον αναγκάζει να σκύψει και προσποιείται τρεις φορές ότι θα τον αποκεφαλίσει, αλλά του αποκόπτει τα αυτιά και τη μύτη. Οι στρατιώτες που είχαν επιβιβαστεί στις γαλέρες, αλυσοδένονται, αφού χωρίζονται από τις οικογένειές τους. Τα κεφάλια των εκτελεσθέντων (περί τα 350) εκτίθενται στην πλατεία της πόλης. Οι κάτοικοι εξαναγκάζονται να εργαστούν για τις επιδιορθώσεις των οχυρώσεων και των τάφρων.

Στις 15 Αυγούστου 1571,[11]  ο Λαλά Μουσταφά εισέρχεται θριαμβευτικά και επίσημα στην κατεστραμμένη Αμμόχωστο. Η Αμμόχωστος παραδόθηκε, δεν κυριεύθηκε, όπως και σε άλλες περιπτώσεις στην ιστορία της. Μια από τις πρώτες του ενέργειες ήταν να ιεροσυλήσει στον καθεδρικό του Αγίου Νικολάου, καταστρέφοντας τα μνημεία και σκορπίζοντας τα οστά από τις σαρκοφάγους στη θάλασσα. Οι ορδές του έσφαξαν, λεηλάτησαν, έκαψαν και κατέστρεψαν την άλλοτε ένδοξη πόλη. Διέπραξαν εξισλαμισμούς, εξανδραποδισμούς, ατιμώσεις, αρπαγές και ωμότητες. Πολλές γυναίκες βιάστηκαν μπροστά στα μάτια των έντρομων δικών τους. Οι σκηνές βίας και θηριωδίας επεκτάθηκαν και στα καράβια, όπου είχαν παραμείνει οι άμαχοι που επρόκειτο να μεταφερθούν στην Κρήτη.

Παράλληλα δίδει οδηγίες για τον βασανισμό του Βραγαδίνου. Ύστερα από 10 μέρες στα μπουντρούμια, τον περιφέρουν στην πόλη και τον αναγκάζουν να μεταφέρει έναν σάκο χώμα στην κορυφή όλων των προμαχώνων. Στη συνέχεια τον δένουν σε έναν κορμό στα περιβόλια του Βαρωσιού και ακολούθως σε μια γαλέρα. Αλυσοδεμένος μεταφέρεται στην πλατεία, όπου του προτείνουν να εξισλαμιστεί. Αρνείται, αλλά ο υπηρέτης του αλλαξοπιστεί, για να παραμείνει κοντά στον κύριό του. Ο Βραγαδίνος γυμνώνεται και δένεται στον ιστό της σημαίας ή σε δύο κίονες μπροστά στον καθεδρικό ναό και αρχίζουν να τον γδέρνουν ζωντανό. Ο Calepio[12] περιγράφει με ανατριχιαστική λεπτομέρεια τη βασανιστική διαδικασία. Ο Βραγαδίνος υφίσταται το  μαρτύριο καρτερικά και με εκπληκτική γενναιότητα, ψιθυρίζοντας προσευχές. Η εκδορά άρχισε από το κεφάλι, προχώρησε στον λαιμό και στο στήθος και όταν ο Βραγαδίνος γδάρθηκε μέχρι τον ομφαλό, εξέπνευσε. Ο δήμιος συνέχισε την εκδορά μέχρι τέλους, το σώμα του τεμαχίστηκε, τον αποκεφάλισαν και το κεφάλι εκτέθηκε στην πλατεία καρφωμένο σε μια σημαία, ενώ τα υπόλοιπα μέρη στους προμαχώνες. Το δέρμα του παραγεμίστηκε με άχυρο και βαμβάκι, και το παρήλασαν στους δρόμους της Αμμοχώστου πάνω σε ένα βόδι, σε απομίμηση ενετικής πομπής. Στη συνέχεια, τα κεφάλια των αποκεφαλισθέντων και το παραγεμισμένο σώμα του Βραγαδίνου εκτέθηκαν ως τρόπαια σε μια γαλέρα και περιφέρθηκαν στις ακτές της Συρίας και της Καραμανίας. Τελικά, τοποθετήθηκαν σε ένα κιβώτιο για να μεταφερθούν στην Κωνσταντινούπολη.[13]

Οι ευγενείς της πόλης δηλώνουν υποτέλεια στον Μουσταφά, προσφέροντας χρηματικά ποσά. Οι Οθωμανοί κυκλοφορούν στην πόλη προβαίνοντας σε κάθε μορφής απρέπειες. Οι Ιταλοί αξιωματούχοι εξαγοράζουν την ελευθερία τους εκχωρώντας σημαντικές περιουσίες. Στις 17 Αυγούστου ο Λαλά Μουσταφά παρίσταται σε τελετή στον καθεδρικό του Αγίου Νικολάου, ο οποίος μετατρέπεται σε τέμενος. Οι νέοι κατακτητές δεν εφαρμόζουν τα απαραίτητα μέτρα για την πρόληψη ασθενειών. Δεν επιβάλλουν το μέτρο της καραντίνας στους επιβάτες ενός πλοίου από τη Συρία, με αποτέλεσμα να αποβιβαστούν μολυσμένοι από πανώλη επιβάτες. Η επιδημία που μεταδόθηκε προκάλεσε 60.000 θανάτους στην Κύπρο τα επόμενα δύο χρόνια.

Ο Λαλά Μουσταφά απέπλευσε από την Αμμόχωστο στα τέλη Σεπτεμβρίου, αφού διόρισε beylerbey για να διοικεί το νησί, και έφθασε στην Κωνσταντινούπολη τον Νοέμβριο του 1571, μεταφέροντας το δέρμα του Βραγαδίνου και τις κεφαλές των αποκεφαλισθέντων αξιωματικών, καθώς και πολλούς Λατίνους αιχμαλώτους και λάφυρα. Ανέμενε ότι ο κατακτητής της Κύπρου θα ετύγχανε μιας θριαμβευτικής υποδοχής. Όμως βρήκε τον λαό της Κωνσταντινούπολης κλεισμένο στα σπίτια του να θρηνεί. Μερικές εβδομάδες πριν, στις 7 Οκτωβρίου 1571, διεξήχθη η περίφημη ναυμαχία της Ναυπάκτου, κατά την οποία ο οθωμανικός στόλος υπέστη μια φοβερή πανωλεθρία και οι ενωμένες ευρωπαϊκές ναυτικές δυνάμεις (που είχαν συγκροτηθεί βάσει της Sacra Liga μεταξύ του Πάπα, των Ενετών και της Ισπανίας τον Μάιο του 1571) πήραν σκληρή εκδίκηση για την άλωση της Αμμοχώστου. Σύμφωνα με τον Calepio[14] – ο οποίος κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της Αμμοχώστου βρισκόταν φυλακισμένος στην Κωνσταντινούπολη – οι πλείστοι κάτοικοι είχαν χάσει κάποιο δικό τους και απέδιδαν την ευθύνη στον Μουσταφά. Μάλιστα οι ειδικοί πιστεύουν ότι η αντίσταση της Αμμοχώστου είχε συμβάλει ουσιαστικά στη νίκη των χριστιανικών δυνάμεων στη Ναύπακτο, αφού μεγάλο τμήμα του τουρκικού στόλου έμεινε καθηλωμένο στην Αμμόχωστο για τόσους μήνες. Ο κόσμος θεωρούσε ότι ο Λαλά Μουσταφά ήταν ο κύριος αίτιος για την καταστροφή του στόλου, επειδή με την κυρίευση της Κύπρου προκάλεσε την οργή της χριστιανικής Ευρώπης. Ο Λαλά Μουσταφά τελικά παρέδωσε στον Σουλτάνο Σελίμ Β΄, ως τεκμήρια της επιτυχίας του, τα ταριχευμένα κομμένα κεφάλια των πιο γενναίων υπερασπιστών της Αμμοχώστου και το παραγεμισμένο δέρμα του Μαρκαντώνιου Βραγαδίνου. Αργότερα, το δέρμα εκλάπη ή κατ’ άλλους αγοράστηκε σε πολύ ψηλή τιμή από τον αδελφό του Βραγαδίνου Antonio και τους γυιους του, και το 1596 ετάφη στον ναό των Αγίων Giovanni e Paolo στη Βενετία.

Το γδάρσιμο και ο μαρτυρικός θάνατος του Μαρκαντώνιου Βραγαδίνου και των συντρόφων του, οι σφαγές των γυναικοπαίδων, η λεηλασία και η καταστροφή της πόλης ολοκλήρωσαν το έργο των Οθωμανών. Η πτώση της πόλης στα χέρια ενός νέου κατακτητή ήταν πλέον γεγονός. Συνοπτικά, οι αιτίες της πτώσης της Αμμοχώστου, παρά την ηρωική αντίσταση, ήταν ορισμένα λάθη στρατηγικής των Ενετών, η απουσία αμυντικής αυτονομίας στο νησί, η παράλειψη επιτήρησης των θαλασσίων οδών της Ανατολικής Μεσογείου, η αναποτελεσματική συμμαχία με την Ισπανία και η αποτυχία της Ιεράς Συμμαχίας να αποστείλει ενισχύσεις. Ειδικά στην Αμμόχωστο, μια σοβαρή αιτία ήταν ο μεγάλος αριθμός θανάτων των Ενετών αξιωματικών λόγω ασθενειών, αφού οι ενετικές αρχές παρέλειψαν να υλοποιήσουν το σχέδιο αποξήρανσης των ελών της Κωνσταντίας το 1566. Καθοριστική βεβαίως ήταν η έλλειψη τροφίμων και πολεμοφοδίων.

Η κατάκτηση της Κύπρου ήταν ένα από τα τελευταία και  σημαντικότερα στρατιωτικά επιτεύγματα των Οθωμανών. Μια από τις πρώτες ενέργειές τους ήταν να αποκαταστήσουν τις οχυρώσεις της Αμμοχώστου, διαθέτοντας σημαντικές δαπάνες, για να αντικρούσουν τυχόν Δυτική επίθεση. Το λιμάνι έπαυσε να χρησιμοποιείται, ο πλούτος και η δόξα της πόλης έσβησαν. Την περίοδο αμέσως μετά την κατάληψη της πόλης ακολούθησε σοβαρός λιμός, λόγω μη καλλιέργειας της γης των πεδιάδων. Η Αμμόχωστος διεγράφη – έστω προσωρινά – από το προσκήνιο της ιστορίας και, όπως υποδηλοί το όνομά της, θάφτηκε ακόμα πιο βαθιά στην άμμο. Οι Χριστιανοί που διέφυγαν το οθωμανικό μένος και επέζησαν, εγκατέλειψαν την πόλη τους. Κάποιοι έφυγαν για τη Βενετία και την Ευρώπη, άλλοι μετακινήθηκαν σε άλλες πόλεις και χωριά, ενώ πολλοί εγκαταστάθηκαν έξω από την Αμμόχωστο, προς τα νότια, εκεί που βρίσκονταν τα περιβόλια τους, δημιουργώντας τη νέα Αμμόχωστο, την πόλη των Βαρωσίων. Με την πτώση της Αμμοχώστου ολοκληρώθηκε η κατάκτηση της Κύπρου, η οποία ενσωματώθηκε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ως μια άσημη επαρχία, μετά από έναν σχεδόν αιώνα ενετικής κατοχής. Η Αμμόχωστος και η Κύπρος θα παραμείνουν υπό οθωμανικό ζυγό για τους επόμενους τρεις αιώνες

Τον Μάρτιο 1573 οι Ενετοί συνήψαν ειρήνη με την Υψηλή Πύλη και συγκατατέθηκαν στην κατοχή της Κύπρου από τους Οθωμανούς. Οι προσπάθειες είχαν αρχίσει το 1572, αλλά, όπως αναφέρει ο Donne,[15] ο Βεζίρης απάντησε στους Ενετούς ότι «Εσείς ξυρίσατε το μάγουλό μας, όμως η γενειάδα μας μεγαλώνει πάλι, ενώ εμείς αποκόψαμε το χέρι σας και ποτέ δεν μπορείτε να το αντικαταστήσετε». Όσο για τον Σελίμ, δεν έζησε πολύ για να χαρεί την κατάκτηση της Κύπρου. Αιτία του θανάτου του, το αγαπημένο του κυπριακό κρασί (το οποίο – σύμφωνα με ορισμένες αναφορές –  αποτελούσε την αιτία της επιδίωξής του να καταλάβει το νησί): έχοντας καταναλώσει ένα μπουκάλι, γλίστρησε στο μαρμάρινο πάτωμα του λουτρού του και πέθανε το 1574 (σύμφωνα με φήμη που κυκλοφόρησε κυρίως στη Δύση).

 

[1] Πολλές πληροφορίες για την Πολιορκία της Αμμοχώστου προέρχονται από τη μελέτη του Gilles Grivaud, Η Κατάκτηση της Κύπρου από τους Οθωμανούς, στο έργο Ιστορία της Κύπρου, Τόμος ΣΤ΄, Τουρκοκρατία, ο.π., σ.1-182.

[2] Λεόντιος Μαχαιράς, ’Εξήγησις τῆς γλυκείας χώρας Κύπρου, ἡ ποία λέγεται Κρόνακα τουτέστιν Χρονικ(όν), ed.R.M.Dawkins, Oxford 1932, §482.

[3] Angelo Gatto, Διήγησις της Τρομεράς Πολιορκίας και Αλώσεως της Αμμοχώστου, ο.π., σ.41.

[4] Gilles Grivaud, Η Κατάκτηση της Κύπρου από τους Οθωμανούς, Ιστορία της Κύπρου, Τόμος ΣΤ΄, Τουρκοκρατία, ο.π., σ.137.

[5] Sir George Hill, A History of Cyprus, vol.III,  ο.π., σ.949.

[6] Αρχιμανδρίτης Κυπριανός, Ιστορία Χρονολογική της Νήσου Κύπρου, Λευκωσία 1971 (ανατύπωση της έκδοσης 1788, Βενετία)  σ.293.

[7] Gilles Grivaud, Η Κατάκτηση της Κύπρου από τους Οθωμανούς, Ιστορία της Κύπρου, Τόμος ΣΤ΄, Τουρκοκρατία, ο.π., σ.53,93,98.

[8] Angelo Gatto, Διήγησις της Τρομεράς Πολιορκίας και Αλώσεως της Αμμοχώστου, ο.π., σ.88.

[9] Ibid., σ.69-93.

[10] Ibid., σ.94.

[11] Κατ’ άλλους στις 7, 8, 9 ή 17 Αυγούστου. Δεν υπάρχει απόλυτη βεβαιότητα για τις ημερομηνίες των γεγονότων της παράδοσης κλπ, λόγω διαφoρετικών εκδοχών.

[12] Angelo Calepio, στο C.D.Cobham, Excerpta Cypria, Materials for a History of Cyprus, Cambridge 1908, σ.156-7.

[13] Ο κόντε Βραγαδίνο (Conte Bragadin), απόγονος του Μαρκαντώνιου, επισκέφθηκε την Αμμόχωστο μερικές φορές. Το 1935, ως δόκιμος αξιωματικός του ναυτικού. Μάλιστα γλύστρησε και κινδύνευσε να πέσει από έναν ιστό του πλοίου, οπότε σκέφθηκε ότι θα ήταν κακό να πεθάνει και δεύτερος Βραγαδίνος στην Κύπρο! Το 1961 τελέσθηκε μνημόσυνο στον Άγιο Γεώργιο Εξορινό. Ακολούθησε επίσκεψη στα μέσα της δεκαετίας, με ξενάγηση, μεταξύ άλλων, και στο παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου (Άι Γιωρκούιν, προς τη Σαλαμίνα, απέναντι από τον Καράολο). Το 1971, με την ευκαιρία 400 χρόνων από τον θάνατο του Βραγαδίνου, η οικογένεια (ο κόντε, η κοντέσσα και δύο τέκνα) φιλοξενήθηκαν από τον Ευάγγελο Λουίζο. Έγινε επιμνημόσυνη δέηση στο Άι Γιωρκούιν. Μετά τη δέηση,  μερικοί παλιοί κάτοικοι γειτονικών χωριών επιβεβαίωσαν στον Bragadin  ότι, σύμφωνα με την παράδοση, κάποιο μέρος του σώματος ή ένα αντικείμενο του Βραγαδίνου είχε ταφεί ή φυλαχθεί εκεί. Ακολούθησε γεύμα στην »παράγκα» του Ευάγγελου στην παραλία και το βράδυ η κοντέσσα έδωσε διάλεξη με θέμα τον Μαρκαντώνιο. Τα πιο πάνω αποτελούν πληροφορίες από άτομα που συμμετείχαν στα γεγονότα (Κλειώ Χατζηκώστα, Ανδρούλα Παπαδοπούλου, κ.ά.).

[14] Angelo Calepio, στο C.D.Cobham, Excerpta Cypria, ο.π., σ.160.

[15] Benjamin Donne, Records of the Ottoman Conquest of Cyprus, Limassol 1885, Nicosia 2000, σ.101.

Το Τουρκικό θωρηκτό Hamidye στο λιμάνι της Αμμοχώστου, Ιούλιος 1938 … «η μέρα που όλοι οι Τούρκοι της Κύπρου συνέρρευσαν στην Αμμόχωστο»

Ιουλίου 10, 2015

Οι φωτογραφίες της σημερινής ανάρτησης αποκτήθηκαν από ένα Τουρκικό αντικέρη και δείχνουν μια θέα του λιμανιού της Αμμοχώστου και την προβλήτα γεμάτη από ανθρώπους, τον Ιούλιο του 1938. Περαιτέρω έρευνα μας πληροφορεί ότι οι φωτογραφίες τραβήχτηκαν από το Τουρκικό θωρηκτό Hamidye τον Ιούλιο του 1938.

Η άφιξη του Hamidye

Η άφιξη του Hamidye

Η φιλική επίσκεψη του Hamidye περιγράφεται σέ δημοσιεύματα της εποχής, ότι “τράβηξε σχεδόν το σύνολο του πληθυσμού της Αμμοχώστου και περίπου τέσσερις χιλιάδες Τουρκοκύπριους από άλλα μέρη του νησιού”.

Πλήθη κόσμου

Πλήθη κόσμου

Τά πλήθη στην προβλήτα

Τά πλήθη στην προβλήτα

Οι μαζικές συγκεντρώσεις των Τουρκοκυπρίων για την επίσκεψη του Hamidye έχουν συνδεθεί με τη μεταμόρφωση του τουρκικού εθνικισμού σε ένα μαζικό κίνημα στις παραμονές του Β ‘Παγκοσμίου Πολέμου. Ο κυβερνήτης Sir Richmond Palmer αναγνώρισε την ύπαρξη ενός αυξανόμενου εθνικιστικού κινήματος μετά την επίσκεψη του Τουρκικού θωρηκτού Hamidiye στην Αμμόχωστο για δύο ημέρες. Χιλιάδες Τούρκοι από κάθε γωνιά του νησιού ήρθαν να δουν το σκάφος. Η επίσκεψη του Hamidiye αποδείχθηκε ότι ήταν ένα πολύ μεγάλο γεγονός. Ο πρώτος που επιβιβάστηκε στο σκάφος ήταν και ο Τούρκος Πρόξενος και οι εξέχοντες Τουρκοκύπριοι κεμαλιστές  Νεκατί Οζκάν, Μεχμέτ Ζέκα και Νεκμί Αβκιράμ. Η δυσφορία του Βρετανού κυβερνήτη της  Sir Richmond Palmer για την αυξανόμενη δημοτικότητα της Τουρκίας (ιδιαίτερα κατά την επίσκεψη του Hamidiye) μπορεί να παρατηρηθεί σε επιστολή του στόν αποικιακό Γραμματέα,  Sir Malcolm Macdonald, στίς 24η Ιούλη 1938. Ο Palmer σημείωσε:

Ενώ το πλοίο ήταν στο λιμάνι της Αμμοχώστου … συνεχή ρεύματα των Μουσουλμάνων, όπως δεν έχουν παρατηρηθεί εδώ και πολλά χρόνια χύθηκαν στο λιμάνι της Αμμοχώστου από όλα τα μέρη του νησιού για να δούνε το σκάφος. Τόσο στη Λευκωσία και την Αμμόχωστο τα πλήθη, αν και μεγάλα και ενθουσιώδη, ήταν ήρεμα και συμπεριφέρθηκαν καλά … Την ημερομηνία εκείνη η επίσκεψη του Hamidiye ήταν ήδη γνωστή στο νησί και οι ειδήσεις είχαν αξιοποιηθεί με αυξανόμενο ενθουσιασμό, συγκεκαλυμμένη απιστία και αυτοσυγκράτηση από δύο τοπικές Τουρκικές εφημερίδες Boz και Ses. Οι εκδόσεις αυτές, παρά τις συχνές προειδοποιήσεις, για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα στο παρελθόν έχουν επιδοθεί σε μια εκστρατεία τής Τουρκικής εθνικιστικής προπαγάνδας, ανατρεπτική χρήση τέτοιων εκφράσεων όπως «Πατρίδα» (εφαρμόζεται για την αναφορά στην Τουρκία) και “στον Ατατούρκ μας”.

The Turkish cruiser Hamidye in Famagusta harbour, July 1938…”the day that all the Turks of Cyprus flocked to Famagusta”

The photographs in the current post were acquired from a Turkish antique dealer and they show a view of Famagusta harbour and the docks full of people in July 1938. Further research pointed out that the photographs were taken aboard the Turkish cruiser Hamidye in July 1938.

The courtesy call of the Hamidye was described in press reports of the time as having drawn almost the entire population of Famagusta and about four thousand Turkish Cypriots from other parts of the island.

The mass gatherings of Turkish Cypriots for the visit of the Hamidye have been linked to the metamorphosis of Turkish nationalism into a mass movement on the eve of the Second World War. The governor Sir Richmond Palmer acknowledged the existence of a growing nationalist movement after Turkish cruiser Hamidiye’s visit to Famagusta for two days. Thousands of Turks from every corner of the island came to see the cruiser. The visit of Hamidiye turned out to be a very big event.  The first to board the cruiser were the Turkish consul and the prominent Turkish Cypriot Kemalists Necati Ozkan, Mehmet Zeka and Necmi Avkiram. The discomfort of British colony governor Sir Richmond Palmer about the growing popularity of Turkey (especially the visit of Hamidiye) can be observed in his letter sent to the Colonial Secretary, Sir Malcolm Macdonald in 24 July 1938. Sir Palmer noted:

While the ship was in Famagusta harbour … continual streams of Moslems such as have not been seen for many years poured in to Famagusta from all parts of the Island to see the vessel. Both in Nicosia and Famagusta the crowds, although large and enthusiastic, were orderly and well-behaved … At that date it was already common knowledge in the island that the visit of Hamidiye was being contemplated and the news exploited with growing exuberance, covert disloyalty and restrain by two local Turkish language newspapers, Boz and Ses. These publications, despite frequent warnings, for a long period previously have been indulging in a campaign of Turkish nationalistic propaganda, seditious use of such expressions as “Fatherland” (applied to Turkey) and “our Atatürk”.