Archive for the ‘Λαογραφία’ Category

Ενας άπορος βιοπαλαιστής και η δεκατετραμελής οικογένεια του…Βαρώσι 1934

Αύγουστος 20, 2017

Τον Μάιο του 1934 ο Μουκτάρης Βαρωσίων Γιάγκος Κλεόπας και οι Αζάδες Ευθύμιος Χατζημηνά και Χαράλαμπος Λιασίδης συνέταξαν μια βεβαίωση προς υποστήριξη του Μιχαήλ Νικολάου, κουρέα και παιδονόμου Βαρωσίων. Το έγγραφο βεβαιώνει οτι ο Νικολάου έχει δεκατετραμελή οικογένεια και ότι η δουλειά του σαν κουρέας δεν αποδίδει τα πρός το ζήν.

IMG

Ο ρόλος του σαν παιδονόμος ήταν μάλλον σαν μερική απασχόληση και κατά πάσα πιθανότητα η βεβαίωση θα ήταν χρήσιμη για να διατηρήσει την δεύτερη δουλειά του σαν παιδονόμος.

Η ρομαντική άποψη ότι η ζωή στα χρόνια εκείνα ήταν μεν απλή αλλά ευτυχισμένη είναι λανθασμένη. Το κοινωνικό κράτος ήταν ανύπαρκτο και μεγάλο μέρος του πληθυσμού ζούσε σε δύσκολες συνθήκες. Οι πολύτεκνες οικογένειες ήταν απότοκο της ανάγκης των γονιών να έχουν αρκετά παιδιά, ώστε στα γεράματα τους να υπάρχει μια ελπίδα υποτυπώδους στήριξης απο τα παιδιά τους. Ηταν βασικά η σύνταξη τους.

Μάλιστα τα παιδιά ήταν αναμενόμενο ότι θα έργάζονταν απο πλύ μικρή ηλικία για να συνεισφέρουν στην επιβίωση της οικογένειας. Καθ’ όλη την διάρκεια της Αγγλοκρατίας η παιδική έργασία ήταν σύνηθες φαινόμενο και σημαντικό μέρος της Κυπριακής οικονομίας. Στην διάρκεια του πρώτου μισού του 20ου αιώνα οι εργοδότες δεν δήλωναν την εργασία των παιδιών, προς μεγάλο όφελος των εργοδοτών.

Εκτός απο την οικονομική άποψη, η παιδική έργασία είχε και σημαντικές κοινωνικές επεκτάσεις. Το σύστημα της ανδρικής μαθητείας (male apprenticeship) εφαρμοζόταν κατά κανόνα μέσα στην οικογένεια ώστε να υπάρχει διαδοχή στα τεχνικά η αγροτικά επαγγέλματα. Ο θεσμός της οικιακής υπηρεσίας αφορούσε κατά κανόνα τα κορίτσια που εργοδοτούνταν σαν υπηρέτριες στα σπίτια των αστών. Σε άλλες περιπτώσεις που οι γονείς δεν ήθελαν τις κόρες τους να γίνουν υπηρέτριες τις έστελλαν να υιοθετηθούν (οι λεγόμενες αναγιωτές ).

Οι υπηρέτριες στέλνονταν απο τις οικογένειες του για ενα ορισμένο χρονικό διάστημα ώστε να βοηθήσουν την οικογένεια τους και να αρχίσουν να αποταμιέυουν για την προίκα τους. Την τότε εποχή μια προίκα 40 με 50 λιρών ήταν συνηθισμένη ακόμα και για άπορες οικογένειες. Ο κανόνας ήταν για τον εργοδότη να καταθετει ένα μικρό ποσό για αυτόν τον σκοπό σε λογαριαμό στο όνομα του παιδιού. Στην πράξη όμως πολλοί γονείς (ίσως από ανάγκη) ξόδευαν τα λεφτά των κόρων τους. Ένα άλλο πρόβλημα ήταν η σεξουαλική παρενόχληση των υπηρετριών απο εργοδότες. Αυτό οδήγησε τους Αγγλους σε νομοθεσία (το 1936) για την προστασία των γυναικών σε οικιακή υπηρεσία.

Advertisements

Ξυπόλητη, αθίγγανη μάντισσα…1948

Ιουνίου 30, 2017

IMG_0001

‘Αποψη μιάς ανθρώπινης στιγμής στην Αμμόχωστο του μεταπολεμικής έποχής. Φωτογραφικό δελτάριο του Ανδρέα Σωτηρίου του 1948.

Τα Ανθεστήρια

Μαΐου 7, 2017

Τα Ανθεστήρια, σαν οργανωμένη γιορτή της άνοιξης και των λουλουδιών, άρχισαν να γιορτάζονται στήν Αμμόχωστο γύρω στο 1915, όταν με πρωτοβουλία της διευθύντριας του Παρθεναγωγίου Βαρωςίων Ελένης Χατζηπέτρου ξεκίνησαν εκδηλώσεις και εορτασμοί στίς οποίες αρχικά συμμετείχαν μαθητές και μαθήτριες που έκαμναν παρέλαση σε στολισμένα άρματα η σε ομάδες.

Η καινοτομία βρήκε μεγάλη ανταπόκριση στούς Βαρωσιώτες και έτσι η γιορτή τέθηκε υπο την προστασία των Δημοτικών αρχών των Βαρωσίων. Αναφέρει χαρακτηριστικά απο δημοσίευμα της εφημερίδας Ελευθερίας του 1918 ο Γιάγκος Κλεόπας στο βιβλίο του «Αμμόχωστος η Ατέλειωτη Ιστορία»:

«Η Πρωτομαγιά εωρτάσθη εφέτος εν τη πόλει ημών μετά πρωτοφανούς ζωηρότητος. Διωργανώθη εν τω κήπω «Ιωβιλαίω» τελετή ανθεστηρίων τη αξιεπαίνω πρωτοβουλία της ελλογ. διευθυντρίας του Παρθεναγωγείου ημών δ/δος Ελένης Χατζηπέτρου και προσήλθον εν τω φιλοκάλως εστολισμένω κήπω περί την 5 μ.μ. ώραν αι μαθήτριαι του Παρθεναγωγείου, ως και άπαντες οι πολίται. Ελληνικοί χοροί υπό μαθητριών και μουσικαί εκτελέσεις διά μαντολινάτας εποίκιλλον την εορτήν, εξ ης εισεπράχθησαν 11 λίραι υπέρ του «Φιλοπτώχου Συλλόγου» της πόλεώς μας.»

Διοργανωνόταν την Άνοιξη, συμβολίζοντας την αναγέννηση της φύσης, και περιλάμβανε τη θεαματική παρέλαση των ανθοστόλιστων αρμάτων (εμπνευσμένων από τη μυθολογία, αλλά και τη σύγχρονη επικαιρότητα) και την αναπαράσταση της Πομπής των Παναθηναίων, με τη συνοδεία φιλαρμονικών και με ελληνικούς χορούς και τραγούδια.

 

IMG_0004

Αναπαράσταση της πομπής των Παναθηναίων. Φωτογραφικό δελτάριο Ανδρέα Σωτηρίου 1950

 

Διεξαγόταν κυρίως στο στάδιο ΓΣΕ, με συμμετοχή πολλών μαθητών και μαθητριών από όλα τα σχολεία και των συλλόγων της πόλης.

 

IMG_0005

Άρμα με θέμα τον Γέρο Χρόνο. Φωτογραφικό δελτάριο Ανδρέα Σωτηρίου 1950

 

Ταυτόχρονα διεξάγονταν και γαϊδουροδρομίες, που από τη δεκαετία του 1930 αντικαταστάθηκαν από ποδηλατοδρομίες που διοργάνωνε η γνωστή εταιρία ποδηλάτων Raleigh .

 

IMG_0003

Μαθητές και Μαθήτριες στο Ελληνικό Γυμνάσιο πριν την παρέλαση. Φωτογραφικό δελτάριο Ανδρέα Σωτηρίου (αρχές δεκαετίας 1960)

 

 

 

IMG_0002

Η αρχή της πομπής των Παναθηναίων στο Ελληνικό Γυμνάσιο. Φωτογραφικό δελτάριο Ανδρέα Σωτηρίου (αρχές δεκαετίας 1960)

 

 

IMG_0001

Παραδοσιακοί χοροί στο ΓΣΕ. Φωτογραφικό δελτάριο Τάκη Γεωργίου γύρω στο 1960

 

Ενας Τούρκος με τον ναργιλέ του…αρχές δεκαετίας 1930

Αύγουστος 23, 2015

Ενα πανέμορφο φωτογραφικό δελτάριο που στάληκε απο Αγγλο στρατιωτικό στίς αρχές της δεκαετίας του 1930. Δείχνει ενα Τούρκο ντυμένο με την παραδοσιακή Τουρκική ενδυμασία και φέσι να καπνίζει με τον ναργιλέ του.

Ενας Τούρκος με τον ναργιλέ του. Φωτογραφικό δελτάριο γύρω στο 1930

Ενας Τούρκος με τον ναργιλέ του. Φωτογραφικό δελτάριο γύρω στο 1930

Το φουμάρισμα γουργουριστών ναργιλέδων ήταν ένα έθιμο που συνηθιζόταν σε Ελληνικά και Τουρκικά καφενεία.

Η μνήμη μου των ναργιλέδων στο μαγαζί του θείου Κωστή Καλλή είναι ακόμα νωπή.

Καλόν Πάσκαν!…Ψήσιμο σούβλας το 1915

Απρίλιος 11, 2015

Το Πάσχα στην Κύπρο αποκαλείται στο κυπριακό γλωσσικό ιδίωμα/διάλεκτο «Πάσκαν».

Σε αντίθεση με την Ελλάδα, Πάσκαν ονομάζονται στην Κύπρο και οι γιορτές των Χριστουγέννων και της Παναγίας, το Δεκαπενταύγουστο, επειδή προηγούνται νηστείες. Οι άνθρωποι εύχονται ο ένας στον άλλον “Καλόν Πάσκαν”.

Την Κυριακή του Πάσχα το ψητό αρνί ήταν και είναι απαραίτητο στο πασχαλινό τραπέζι. Η καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Κύπρου Φρόσω Ηγουμενίδου σημειώνει σε σχετική μελέτη της ότι “το ψητό αρνί ήταν έδεσμα σπάνιο τον υπόλοιπο χρόνο, προορισμένο μόνο για εξαιρετικές περιπτώσεις και μεγάλες γιορτές”.

Σε προηγούμενη ανάρτηση (10 Οκτωβρίου 2014 ) ειχε γίνει αναφορά στο φωτογραφικό αλμπουμ του Edward Lucie-Smith που βρίσκεται στο αρχείο της συλλογής. Μια απο τις πιο ομορφες φωτογραφίες δείχνει το ψήσιμο σούβλας κάπου στην Κύπρο (η ακριβής τοποθεσία και χρόνος δεν σημειώνεται αλλά με την χρονολογία των αλλων φωτογραφιών που σημειώνονται οι χρονικές και τοπικές λεπτομέρειες συμπεράνουμε οτι η φωτογραφία εχει παρθεί το 1915).

IMG_0001

Ψήσιμο σούβλας, 1915

Αξιοσημείωτο ειναι το γεγονός οτι η τεχνολογία της σούβλας εχει μεν εκσυγχρονιστεί κάπως αλλά τα βασικά στοιχεία, οπως καταδείχνει η φωτογραφία, παραμένουν αμετάβλητα.

  • Αντι μαγκαλιού η ψησταριάς εχουμε ενα σκαμμένο λάκκο με λίγες πέτρες για την ανύψωση του αρνιού.
  • Το εργαλείο της σούβλας ξύλινο, χειροποίητο αντί μεταλλικό από ανοξείδωτο ατσάλι.
  • Το γύρισμα τού αρνιού γίνεται “δια χειρός” και οχι αυτόματα με ηλεκτρική ενέργεια.
  • Η συνήθεια μας να περιτριγυρίζουμε την σούβλα και να παριστάνουμε τους ειδήμονες (με διατριβές περί καρβούνων, διάρκεια ψησίματος, την απόσταση του κρέατος απο τα κάρβουνα, αλλά κυρίως το συνεχές “τσίμπιμα” για να επιβεβαιωθεί οτι ειναι ετοιμη!) παραμένει αναλλοίωτη!.

Γιατί σουβλίζουμε αρνί το Πάσχα;

Ο αμνός (αρνί) είναι χριστιανικό σύμβολο. Ο ίδιος ο Χριστός ονομάζεται “ο Αμνός του Θεού” διότι ο Ιωάννης ο Βαπτιστής είχε παρομοιάσει τον Ιησού με τον αμνό θεού που θα πάρει στις πλάτες του τις αμαρτίες του κόσμου.

Το έθιμο του σουβλίσματος του αρνιού, προέρχεται από το εβραϊκό Πάσχα και σχετίζεται με την έξοδο τους από την Αίγυπτο. Πριν ξεκινήσουν για την μεγάλη έξοδο ο Θεός μέσω του Μωυσή, τους είπε να συγκεντρωθούν σε μικρές ομάδες και να θυσιάσουν όλες οι οικογένειες από ένα αρνί.  Με το αίμα έπρεπε να βάψουν τους παραστάτες των θυρών των σπιτιών τους για να μην εξολοθρευτούν από τον άγγελο του Θεού που εκείνο το βράδυ θα έφερνε θανατικό στα πρωτότοκα κάθε οικογένειας που δεν θα είχε με αυτό το αίμα του αρνιού σημαδέψει την είσοδο του σπιτιού του. Μετά βγήκαν περίπου ένα εκατομμύριο λαός από την Αίγυπτο με εντολή του ίδιου του Φαραώ.

Εκείνο το βράδυ, της εξόδου, κάθε οικογένεια πρόσφερε ως θυσία στο Θεό ένα αρνί για τη σωτηρία όλου του λαού. Το έφαγαν, χωρίς να σπάσουν τα κόκαλά του, μαζί με άζυμο ψωμί και πικρά χόρτα. Με το αίμα του έβαψαν πόρτες τους.

Την έξοδό τους από την Αίγυπτο οι Ισραηλίτες τη γιορτάζουν κάθε χρόνο στις 14 του μήνα Νισάν (μεταξύ Μαρτίου και Απριλίου) και την ονομάζουν Πάσχα πού σημαίνει πέρασμα, διάβαση, γιατί με τη διέλευση της Ερυθράς Θάλασσας πέρασαν από τη σκλαβιά της Αιγύπτου στην ελευθερία. Η γιορτή του Πάσχα (στα εβραϊκά Πεσάχ, Pesah) είναι η μεγαλύτερη γιορτή των Εβραίων και διαρκεί μαζί με την Εβδομάδα των Αζύμων οκτώ μέρες.

«Καθήμενοι Ιθαγενείς»…πλατεία Namik Kemal, παλιά πόλη Αμμοχώστου Απρίλιος 1929

Μαρτίου 13, 2015

Στήν ανάρτηση της 21ης Φεβρουαρίου 2015 παρουσιάστηκε μια φωτογραφική αποψη της πλατείας Namik Kemal στην παλιά πόλη Αμμοχώστου κατά την δεκαετία του 1920. Στο πίσω μέρος της φωτογραφίας δίπλα απο ενα ανώγι βρισκόταν ενα καφενείο/εστιατόριο

Η πλατεία Ναμίκ Κεμάλ

Η πλατεία Ναμίκ Κεμάλ

Ενα πρόσφατο ευρημα της συλλογής μας δείχνει μια μικρή αλλά ωραιότατη αποψη του καφενείου/εστιατορίου μαζί με τους θαμώνες του. Ο φωτογράφος δεν μας ειναι γνωστός αλλά προφανώς ηταν Γαλλόφωνος. Ο τίτλος που εδωσε στην φωτογραφία μας θυμίζει μια αποικιακή αποψη καθώς περιγράφει τους συνδαιτημόνες ως «Καθήμενοι Ιθαγενείς» (Indigenes attables).

Εστιατόριο/καφενείο στην πλατεία Ναμίκ Κεμάλ 1929

Εστιατόριο/καφενείο στην πλατεία Ναμίκ Κεμάλ 1929

Στην μεγέθυνση ψηλής ανάλυσης της φωτογραφίας παρατηρούμε φιγούρες και ενδυμασίες της εποχής.

Οι ιθαγενείς (σε μεγέθυνση).

«Οι ιθαγενείς» (σε μεγέθυνση).

Αξειοσημείωτη ειναι η χρήση φεσιών σε μια περίοδο αρκετών χρόνων μετά την επιηράτηση των Κεμαλικών στην Τουρκία και την κατάργηση του ανατολίτικου φεσιού και την χρήση δυτικών ενδυμασιών. Το γεγονός ομως ηταν οτι τα λαικά στρώματα των Τουρκοκυπρίων ηταν κατά πλειοψηφία συντηριτικά.

In the entry dated 21st February 2015 a picture of Namik Kemal Square in the old city of Famagusta was presented. At the back end of the photo (within the highlighted area) there was a coffee-shop/restaurant next to the two storey building.

A recent acquisition of the collection is a photograph from 1929 that provides a small but wonderfully animated view of the clientele of the coffee-shop/restaurant. The identity of the photographer is unknown but must have been French speaking. We note the use of the term «seated natives» (indigenes attables) which indicates a somewhat derogatory, colonial approach to the population.

In the high resolution enlarged photograph we can see the figures of the local population as well as their style of attire. We note the use of the fez at a time some years after the Kemalists took power in Turkey and the ban of the use of the fez in favour of Western style attire. Clearly the broader masses of Turkish Cypriots remained more conservative.

Τα παναΰρκα της Ελιάς και του Αγίου Μέμνωνα…Αγιος Μέμνωνας, ανήμερα του Αγίου, 28 Απριλίου 1948 η 1949

Μαρτίου 7, 2015

Αφορμή για την παρούσα ανάρτηση ηταν μια συζήτηση με φίλους σε κοινωνικό ιστότοπο σχετικά με μια φωτογραφία που  απεικονίζει ενα πανηγύρι στην περιοχή Αμμοχώστου. Το θέμα της συζήτησης επικεντρώθηκε στην ταυτότητα της εκκλησίας που απεικονίζεται στο βάθος της φωτογραφίας. Η ιστορία των πανηγυριών  της Επαρχίας Αμμοχώστου αποτελεί  θέμα εκτενούς ερευνας για το ιστολόγιο και  “εν ευθέτω χρόνω” θα δημοσιευθεί . Σήμερα  η  προσοχή μας  επικεντρώνεται στην ταύτιση της εκκλησίας.

Το Πανηγύρι της Ελιάς, Εκκλησία Αγίου Μέμνωνος (φωτογραφική κάρτ ποστάλ Ανδρέα Σωτηρίου, 1949)

Το Πανηγύρι του Αγίου Μέμνωνος, Εκκλησία Αγίου Μέμνωνος (φωτογραφική κάρτ ποστάλ Ανδρέα Σωτηρίου, 1949)

Η φωτογραφική κάρτ ποστάλ ειναι του γνωστού Βαρωσιώτη φωτογράφου και εκδότη φωτογραφικών δελταρίων (κάρτ ποστάλ), Ανδρέα Σωτηρίου και αποτελεί μέρος της αριθμημένης του σειράς που εκδόθηκε το 1949. Ο Ανδρέας Σωτηρίου γύριζε με την “αρπακτική” του (φωτογραφική μηχανή) τα διάφορα πανηγύρια και αλλα σημεία ενδιαφέροντος της ευρύτερης περιοχής της Αμμοχώστου και η φωτογραφία θα πάρθηκε μάλλον κατα την περίοδο 1948-49. Η συγκεκριμένη κάρτα φέρει τον αριθμό C2847 και τον τίτλο “Preserved Fruits are Among the Articles at the Fair” (Διατηρημένα φρούτα/ξηροί καρποί ειναι μεταξύ των πραματειών στο πανηγύρι)  . Η εκκλησία ειναι αυτή του Αγίου Μέμνωνος και εινα παρμένη απο ενα σημείο βορειοδυτικά της εκκλησίας και βορείως του νεκροταφείου. Απεικονίζεται το πανηγύρι του Αγίου Μέμνωνος στις 28 Απριλίου 1948 η 1949. Αυτό ηταν σχετικά ενα μικρό πανηγύρι και ηταν μονοήμερο. Μετά το 1957 γινόταν στην ιδια τοποθεσία το πανηγύρι της Ελιάς που αρχιζε την μέρα πριν την Κυριακή των Βαίων και ηταν διήμερο. Σύμφωνα με πληροφορίες ο ανθρωπος με το ασπρο καπέλλο ειναι ο Βασίλης Χατζηχάρος, ψάλτης στην εκκλησία του Σταυρού.

Ποιά τα επιχειρήματα που μας βοηθούν στην ταύτιση;

Στην ευρύτερη περιοχή Αμμοχώστου δύο μεγάλα και ενα μικρό πανηγύρι πραγματοποιούνταν σε χώρο που ηταν κοντά σε εκκλησίες. Το ενα ηταν το πανηγύρι του  Αη Λουκά (στις 18 Οκτωβρίου) και το αλλο ηταν το πανηγύρι της Ελιάς που γινόταν την Κυριακή των Βαίων. Στήν αρχή του 20ου αιώνα και αυτο το πανηγύρι λάμβανε χώρα κοντά στην εκκλησία του Αη Λουκά αλλά μεταγενέστερα (σύμφωνα με μαρτυρίες μεταξύ του 1957-1959) μεταφέρθηκε σε χώρο κοντά στην εκκλησία του Αγίου Μέμνωνα. Πριν την δεκαετία του 1950 λάμβανε επίσης χώρα το μικρό πανηγύρι του Αγίου Μέμνωνα (στις 28 Απριλίου). Η εκκλησία του Αη Λουκά ειχε κατεδαφιστεί την δεκαετία του 1970 ωστε να χτιστεί καινούργιος ναός αλλά οι εργασίες της οικοδόμησης διακόπηκαν απο την Τουρκική εισβολή. Μια φωτογραφία του πανηγυριού του Αη Λουκα το 1900 απεικονίζει τον ναό με εντελώς διαφορετική μορφή απο αυτόν της φωτογραφίας του Σωτηρίου απο το 1948/49.

Πανήγυρίς Αγίου Λουκά, 1900 (απο το βιβλίο The Island of Cyprus: A Photographic Itinerary From the 19th to the 20th Century  Lucie Bonato; Haris Yiakoumis; Kadir Kaba)

Πανήγυρίς Αγίου Λουκά, 1900 (απο το βιβλίο The Island of Cyprus: A Photographic Itinerary From the 19th to the 20th Century
Lucie Bonato; Haris Yiakoumis; Kadir Kaba)

Η σύγκριση της φωτογραφίας του 1948/49 με πρόσφατες του Αγλιου Μέμνωνα (που εχουν παρθεί με τηλεφακό) αναδεικνύει ορισμένες διαφορές σε αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες της δυτικής πλευράς του ναού. Αυτές ομως εξηγούνται απο το γεγονός οτι κατά καιρούς (μετά το 1950 σύμφωνα με πληροφορίες) με πρωτοβουλία της εκκλησιαστικής επιτροπής εγιναν επισκευές καθώς και διαμορφώσεις του κτιρίου του ναού (ο Γιώργος Σάββα αναφέρει το καμπαναριό,τον ηλιακό , την επέκταση του Ιερού , την ανασκευή της στέγης μεταξύ αλλων) . Αλλοιώθηκε επίσης ο περίγυρος της εκκλησίας όπως τα κτίσματα στην βόρεια πλευρά. Σχετική μαρτυρία μας παραθέτει επίσης και η ιστοσελίδα του ΣΩΜΑΤΕΙΟΥ ΕΚΤΟΠΙΣΘΕΝΤΩΝ ΚΑΙ ΑΠΟΔΗΜΩΝ  «ΑΓΙΟΣ ΜΕΜΝΩΝ»  ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ. Εκεί αναφέρεται οτι ο αείμνηστος εφημέριος του ιερού ναού Αγίου Μέμνονα Βαρωσίων, αιδεσιμότατος  Αναστάσιος Χαραλάμπους την 9ην Ιανουαρίου 1977 αφηγήθηκε οτι το έτος 1956 ο Γεώργιος Κανελλής, ηλικίας 65 ετών, ο όποιος ήταν γαμπρός του Χατζηπετρή, του ανακαινιστή της εκκλησίας του Αγίου Μέμνονα, του είπε τα έξης: «Λόγω του ότι οι κάτοικοι της περιοχής άρχισαν να πληθαίνουν και το εκκλησάκι δεν ικανοποιούσε τις θρησκευτικές τους ανάγκες, απεφάσισε ο Χατζηπετρής με τον Χατζηκουμή να ανακαινίσουν και να μεγαλώσουν την εκκλησία.».

Αξίζει τον κόπο να προστεθεί οτι ο βυζαντινολόγος Δρ Ανδρέας Φούλιας επιβεβαιώνει οτι οντως η φωτογραφία ειναι της εκκλησίας του Αγίου Μέμνωνα.

Οι αλλαγές στην δυτική αποψη τησ εκκλησίας μετα το 1950 (επεξεργασία του Φάνου Ιωνίδη)

Οι αλλαγές στην δυτική αποψη τησ εκκλησίας μετα το 1950 (επεξεργασία του Φάνου Ιωνίδη)

Τελειώνοντας, παραθέτουμε μια πρόσφατη αεροφωτογραφία της περιοχής της εκκλησίας του Αγίου Μέμνωνα με την επισήμανση του χώρου της πανήγυρης. Διακρίνεται το νεκροταφείο καθώς και το χωράφι μεταξύ της δυτικής πλευράς του νεκροταφείου και του σπιτιού των  Μαρουλλούδων.

Αεροφωτογραφία της περιοχής της Εκκλησίας (2010)

Αεροφωτογραφία της περιοχής της Εκκλησίας (2010)

Οι παροικούντες την  Ιερουσαλήμ θα θυμούνται την καθοδο των Αθίγγανων (οι κκιλίντζιροι) με τα κάρα τους μέσα στην χωραφκιά!.

“Μιά μοντέρνα Ελληνική εκκλησία”, Βαρώσι 1908

Ιανουαρίου 26, 2015

Το 1912 η Βρεττανική εταιρία Newton & Co κατασκεύασε μια σειρά απο 59 γυάλινες πλάκες διασκοπίου (lantern slides) σαν οπτικό βοήθημα για μια διάλεξη του A.J.  Sargent υπό τον τίτλο “The sea road to the east: lecture II — Malta to Aden”. Η διάλεξη ηταν για σκοπούς οπτικής εκπαίδευσης (“visual instruction”) των μανδαρίνων του Υπουργείου Αποικιών της Μεγάλης Βρεττανίας ως πρός τα διάφορα μέρη της Αυτοκρατορίας. Οι 32 πλάκες εχουν θέμα την Κύπρο και αρκετές απο αυτές δείχνουν σπάνια θέματα τα οποία δεν περιλαμβάνονται στις εκδόσεις κάρτ ποστάλ και αλλου φωτογραφικού υλικού της εποχής. Αυτό εξηγείται απο το γεγονός οτι ο φωτογράφος Alfred Hugh Fisher ειχε συγκεκριμένες οδηγίες απο τον υπεύθυνο της οργανωτικής επιτροπής του Υπουργείου Αποικιών υπο τον Sir Halford Mackinder (1861-1947), διευθυντή του London School of Economics. Ο Alfred Hugh Fisher επισκέφθηκε το νησί το 1908 και η σύνοψη των οδηγιών που του δόθηκαν ειχε ως εξής:

Το δρομολόγιο να περιλαμβάνει αρκετές στάσεις των δύο ή τριών ημερών σε ένα μέρος , δεδομένου ότι ετσι θα είσαι σε θέση να απορροφήσεις την ατμόσφαιρα καλύτερα από ότι σε πολύ γρήγορη κίνηση από τόπο σε τόπο.

Να έχεις το εκπαιδευτικό και όχι το εικαστικό στοιχείο στο μυαλό και να παρουσιάσεις τόσο τα “εγγενή χαρακτηριστικά της χώρας” αλλά και των “πρόσθετων χαρακτηριστικών που οφείλονται στη Βρετανική κυριαρχία”.

Να δώσεις μια αίσθηση της κίνησης , όπου είναι δυνατόν από τους ανθρώπους που έχουν εμπλακεί σε κάποια δραστηριότητα στο προσκήνιο και όχι μόνο στατικές απόψεις των κτιρίων.

Το αρχείο της συλλογής Golden Sands ειχε την τύχη να εξασφαλίσει σχεδόν ολόκληρη την σειρά που αφορά την Κύπρο, σε αριστη κατάσταση. Τα θέματα της Αμμοχώστου περιλαμβάνουν, μεταξύ αλλων,  ενα πανόραμα επιβατών στην προκυμαία του λιμανιού, τον καφετζή του σιδηροδρομικού σταθμού Αμμοχώστου, καθώς και μια πανοραμική αποψη της παλιάς πόλης και του παλατιού των Λουζινιανών απο την στέγη του καθεδρικού ναού του Αγίου Νικολάου. Πιστεύω ομως οτι το κόσμημα της σειράς ειναι η πλάκα νούμερο 14 με τον τίτλο “A modern Greek church” (Μιά μοντέρνα Ελληνική εκκλησία). Ο Βαρωσιώτης φωτογράφος και φίλος του ιστολογίου Βάσος Στυλιανού, του Κέντρου Φωτογραφίας 6Χ6 στην Λεμεσό, δημιούργησε ενα θαυμάσιο αντίγραφο υψηλής ανάλυσης της συγκεκριμένης γυάλινης πλάκας διασκοπίου.

Μιά μοντέρνα Ελληνική εκκλησία (Γυάλινη πλάκα διασκοπίου, φωτογραφία 1908)

«Μιά μοντέρνα Ελληνική εκκλησία» – Η Αγία Ζώνη (Γυάλινη πλάκα διασκοπίου, φωτογραφία 1908)

Πολλές ωρες ερευνας αναλώθηκαν σε αρχεία φωτογραφιών των ναών της Κύπρου αλλά δεν απόδωσαν ταύτιση του ναού. Τελικά ο βυζαντινολόγος και φίλος του ιστολογίου δρ Ανδρέας Φούλιας κατάφερε να αναγνωρίσει τον ναό ως την εκκλησία της Αγίας Ζώνης στο Βαρώσι. Ο δρ Φούλιας αναφέρει οτι ο ναός της Αγίας Ζώνης στο Βαρώσι  κτίστηκε αρχικά ως μονόχωρος σταυροθολιακός. Το 1953 (Κ. Κύρρις, “Ιστορία της Μέσης Εκπαιδεύσεως Αμμοχώστου 1191-1955”) μετά την καθαίρεση του καμαροσκέπαστου προστώου ο ναός επεκτάθηκε προς τη νότια πλευρά και μετατράπηκε σε δίκλιτο απο τον Μιχαήλ Ι. Κοκκίνου.

Ο δίκλιτος ναός της Αγίας Ζώνης (στην περιφραγμένη περιοχή Αμμοχώστου)

Ο δίκλιτος ναός της Αγίας Ζώνης-δυτική αποψη (στην περιφραγμένη περιοχή Αμμοχώστου), φωτογραφια Χ. Βορκά

Ο δίκλιτος ναός της Αγίας Ζώνης - νότια αποψη (στην περιφραγμένη περιοχή Αμμοχώστου)

Ο δίκλιτος ναός της Αγίας Ζώνης – νότια αποψη (στην περιφραγμένη περιοχή Αμμοχώστου)

Η φωτογραφία στο αρχείο του ιστολογίου (με χρονολογία 1908) ειναι η παλαιότερη που εχει βρεθεί. Ο διδάσκαλος και σχολάρχης της πόλης των Βαρωσίων Μιχαήλ Κούμας δημοσίευσε μιά μεταγενέστερη, ανατολική αποψη της εκκλησίας (του 1945) στο βιβλίο του “Τα Παλιά Βαρώσια και η Παλιά Αμμόχωστος” (1971).

Ο ναός της Αγίας Ζώνης - ανατολική αποψη το 1945 (βιβλίο του Μ. Κούμα)

Ο ναός της Αγίας Ζώνης – ανατολική αποψη το 1945 (βιβλίο του Μ. Κούμα)

Στην συλλογή του ιστολογίου υπάρχει και μια μεταγενέστερη φωτογραφία (μέσα της δεκαετίας του 1950) που δείχνει την εκκλησία αμέσως μετά την διαμόρφωση της σαν δίκλιτη.

Ο ναός της Αγίας Ζώνης - ανατολική αποψη το 1955

Ο ναός της Αγίας Ζώνης – ανατολική αποψη το 1955 αμέσως μετά την μετατροπή σε δίκλιτο

Δέν μας ειναι γνωστό πότε και απο ποιόν κτίστηκε η εκκλησία της Αγίας Ζώνης. Ο λεπτομερής χάρτης του Κίτσενερ (1878-1883) δεν την αναφέρει.  Ο συγκεκριμένος χάρτης δείχνει την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου του Φάραγκα, την Παναγία την Χρυσοσπηλιώτισσα στο Κάτω Βαρώσι, οπως και την εκκλησία του Αγίου Μέμνωνα που ειναι σχεδόν πανομοιότυπη με της Αγίας Ζώνης (σε σύγκριση με την αρχική μονόχωρη σταυροθολιακή της μορφή) με τις κύριες διαφορές να βρίσκονται στην διακόσμηση των καμπαναριών. Το γεγονός οτι η πλάκα διασκοπίου εχει τίτλο “Μια μοντέρνα Eλληνική εκκλησία” ισως να υποδεικνύει οτι την εποχή της φωτογράφισης (1908) ο ναός της Αγίας Ζώνης να ηταν σχετικά καινούργιος. Πιθανόν λοιπόν η εκκλησία να κτίστηκε μεταξύ του 1884-1900 (μετά την εκδοση του χάρτη του Κίτσενερ και λίγα χρόνια πριν την φωτογράφιση της πλάκας διασκοπίου). Μιά περαιτέρω (προσωπική) υπόθεση που πηγάζει από την ομοιότητα των δύο εκκλησιών ειναι οτι ισως η Αγία Ζώνη να χτίστηκε απο τους ιδιους μάστορες που εκτισαν την εκκλησία του Αγίου Μέμνωνα το 1878. Πρέπει να αναφέρουμε ομως οτι αυτή η υπόθεση δεν ειναι τεκμηριωμένη απο αλλα στοιχεία πλην της ομοιότητας του αρχιτεκτονικού τύπου (πού παρουσιάζεται και σε αλλες εκκλησίες της Κύπρου). Εχουμε μόνο μια μαρτυρία της Χρυσταλλένης Μάρκου (το γένος Λάμπρου Χατζηφώτη) που το πατρικό της βρίσκεται απέναντι από την εκκλησία οτι το καμπαναριό το ειχε σκαλίσει ο παππούς της Στεφανής Χατζηφώτης.

Μια πιο λεπτομερής εξέταση της φωτογραφίας μας αποκαλύπτει περαιτέρω ενδιαφέροντα κοινωνικά στοιχεία της εποχής. Διακρίνουμε την παραδοσιακή ενδυμασία του βρακοφόρου με τον φορτωμένο γαίδαρο του καθώς και ενα “φραγκοφορεμένο” με ψάθινο καπέλο περιπάτου. Διακρίνεται επίσης αλλος βρακοφόρος με φέσι “καλουπωμένο”, ενώ ο βρακοφόρος με τον γάιδαρο φοράει διαφορετικό κάλυμμα κεφαλής που χρησιμοποιούσαν τα φτωχότερα στρώματα του λαού και οι αγρότες.

Ενδυμασίες (σε μεγέθυνση)

Ενδυμασίες (σε μεγέθυνση)

Η ταυτόχρονη παρουσία του βρακοφόρου με το τετράποδο υποζύγιο και ανθρώπων αλλων κοινωνικών στρωμάτων μου θυμίζει μια πολύ ενδιαφέρουσα και ωραιότατη αφήγηση της Σίλειας Χατζηχαμπή Χαπίπη για την θέση της εκκλησίας της Αγίας Ζώνης στην ζωή του Βαρωσιού: “Η Αγία Ζώνη δεν ηταν μόνο η εκκλησία της ενορίας της Αγία Ζώνης. Για όλους μας άγγιζε ένα βαθύτερο κομμάτι του εαυτού μας. Κάθε Δευτέρα πρωί, οι συμπολίτες τών άλλων ενοριών της Αμμοχώστου, αφού απαραίτητα είχαν εκκλησιασθεί την Κυριακή στην δική τους ενορία, θεωρούσαν απαραίτητο να επισκεφθούν την Αγία Ζώνη, να προσκυνήσουν και να ανάψουν το κερί τους. Πρίν αρχίσει η εργασία της εβδομάδας, για να «πάνε όλα καλά». Οι βαθυστόχαστοι, απλοί αλλά πάνσοφοι λόγω τριβής τους με την φύση, περβολάρηδες αλλά και οι «Άρχοντες» της Αμμοχώστου, το γνώριζαν αυτό. To τηρούσαν ευλαβικά. H «μοντέρνα» γιαγιά του 1920-1940, Μυροφόρα Μ. Χατζηχαμπή, έφθανε στην εκκλησία με το τετράποδό της “όχημα” [σημ. γαίδαρος!], φορτωμένη με τα φρέσκα φρούτα και λαχανικά παραγωγή του περβολιού, να προσκυνήσει, να πωλήσει την δική της παραγωγή και να αγοράσει τα αγαθά που χρειαζόταν η οικογένεια, να επισκεφθεί τούς υιούς, νύφες και εγγόνια που κατοικούσαν πλέον στην Αμμόχωστο για να είναι πιο κοντά στην εργασία τους και να επιστρέψει στις εργασίες της εβδομάδας. Απαραιτήτως αφήνοντας σε όλα ανεξαιρέτως τα εγγόνια της το πολύ καλοδεχούμενο «χαρτζηλίκι” που απεκόμιζε απο τις εμπορικές της συναλλαγές.”

Πίσω απο την εκκλησία στην δεξιά πλευρά της φωτογραφίας διακρίνεται ενα ισόγειο κτίριο. Ειναι  τα κελλιά οπου το Σχολαρχείον και το Γυμνάσιον Βαρωσίων στεγάσθηκαν κατά τα ετη 1905-1912, 1936-37 και 1942-43. Στην κάτω δεξιά γωνιά της φωτογραφίας σημειώνουμε την παρουσία μαθητή με πηλίκιο. Κατά πάσα πιθανότητα πρόκειται για μαθητή του σχολαρχείου.

Σχολαρχείον Αμμοχώστου 1910-1911 (βιβλίο του Μ. Κούμα)

Σχολαρχείον Αμμοχώστου 1910-1911 (βιβλίο του Μ. Κούμα)

Ο Σχολάρχης Μιχαήλ Κούμας στο βιβλίο του “Τα Παλιά Βαρώσια και η Παλιά Αμμόχωστος” (1971) αναφέρει: “Απο της εποχής της Τουρκοκρατίας ελειτούργει σχολή εις την πόλιν με διδάσκαλον τον εκ Γύψου καλόγηρον Δοσίθεον Κυκκώτην, εις τους μετέπειτα δε καιρούς ενα Δημοτικόν σχολείον με δύο-τρείς και κατόπιν τέσσερεις εως εξ δημοδιδασκάλους και εκατόν πενήντα περίπου μαθητάς, το οποίον εστεγάζετο εις το παρά την Αγίαν Ζώνην παλαιόν και ανευ αυλής παλαιόν σχολικόν κτίριον, εις το οποίον εγαλουχήθησαν εις τα νάματα της Ελληνικής παιδείας γενεαί γενεών των Βαρωσίων. Παραλλήλως, εις εν πενιχρόν κελλίον της Αγίας Ζώνης ελειτούργει και εν μονοδιδάσκαλον Σχολαρχείον η Ελληνικόν Σχολείον, οπως ελέγοντο τότε τα τοιαύτα ανώτερα εκπαιδευτήρια, ειχε δε τούτο δύο τάξεις αντιστοιχούσας με τας δύο κατωτέρας τάξεις των εξαταξίων Γυμνασίων.”

Τα κελλιά της Αγίας Ζώνης – βόρεια αποψη μετά το 1953 (βιβλίο του Μ. Κούμα)

Τα κελλιά της Αγίας Ζώνης – βόρεια αποψη μετά το 1953, ο ναός ειναι πλέον δίκλιτος (βιβλίο του Μ. Κούμα)

Τελειώνοντας αξίζει να σημειώσουμε οτι ο A.J.  Sargent στο περιεχόμενο της διάλεξης του χαρακτήρισε τη  εκκλησία της Αγίας Ζώνης σαν μια “ασχημη μοντέρνα χωριάτικη εκκλησία”. Ουδέν αναληθέστερον!.  Ευχαριστούμε δε τον φωτογράφο Alfred Hugh Fisher που ακολουθώντας τις οδηγίες του Υπουργείου Αποικιών «να παρουσιάσει τα εγγενή χαρακτηριστικά της χώρας” μας αφησε μια τόσο παλιά και ομορφότατη αποψη μιάς εκκλησίας που ειναι συνυφασμένη με την καθημερινότητα, την πίστη και εκπαίδευση πολλαπλών γενεών της πόλης.

Η βιοπάλη στην Αμμόχωστο του χτές…Σαψάρης, 1949

Δεκέμβριος 5, 2014

Με την παρούσα ανάρτηση το ιστολόγιο αρχίζει την παρουσίαση της θεματογραφίας των παλιών επαγγελμάτων στην Αμμόχωστο και την επαρχία της. Η πιό κάτω κάρτ ποστάλ του Ανδρέα Σωτηρίου χρονολογείται απο το 1949 και παρουσιάζει το παζάρεμα στην αγοραπωλησία γουρουνόπουλων στο Βαρώσι. Η τοποθεσία μάλλον εξω απο την Δημοτική Αγορά.

IMG

Ο αείμνηστος Ανδρέας Λοιζου οταν ειδε την κάρτα σχολίασε μειδιώντας οτι το παζάρεμα για τα γουρουνόπουλα ηταν αγριο και κρατούσε πολλή ωρα. Πολλές φορές για να σπάσει το αδιέξοδο δινόταν η ευκαιρία για επέμβαση κάποιου μεσάζοντα, του λεγόμενου «σαψάρη» που διακρίνεται στο μέσο της φωτογραφίας. Σύμφωνα με την μαρτυρία του Ανδρέα Λοίζου ο σαψάρης προσπαθούσε να γεφυρώσει την διαφορά στην τιμή και οταν η συμφωνία ηταν κοντά επιανε τα χέρια των συμβαλλόμενων προσπαθωντας να τους κάμει να τα σφίξουν σαν ενδειξη συμφωνίας. Βασικός στόχος του σαψάρη ηταν να κλείσει η συμφωνία με τέτοιο τρόπο ωστε καμιά απο τις δύο πλευρές να χάσει το γόητρο της.

Οι σαψάρηδες γύριζαν τις αγορές γυρεύοντας τετοιες ευκαιρίες για διαμεσολάβηση. Η αμοιβή ηταν ανάλογα με το μεγεθος της συμφωνίας αλλά συνήθως ηταν γύρω στο μισό με ενα σελίνι («ενα κομμάτι ψουμί»)

Η πενία τέχνας κατεργάζεται!

Καλλονή της Αμμοχώστου, 1954

Σεπτεμβρίου 6, 2014

IMG_0001

IMG_0002