Το παλιό καμπαναριό της εκκλησίας της Χρυσοσπηλιώτισσας…1947

Αντικείμενο της παρούσας ανάρτησης είναι το παλιό καμπαναριό της εκκλησίας της Χρυσοσπηλιώτισσας στο Κάτω Βαρώσι. Η φωτογραφία πάρθηκε λίγο μετά το 1945 απο τον Wilfrid Castle και η ταύτιση έγινε με την βοήθεια του Βυζαντινολόγου Ανδρέα Φούλια.

Ο αιδεσιμότατος Wilfrid Thomas Froggatt Castle (1911-1999) έφτασε στην Κύπρο το 1945 και διετέλεσε ιερέας της Αγγλικανικής εκκλησίας στην Λεμεσό αλλά και στην Αμμόχωστο. Ο Wilfrid Castle,  απόφοιτος του Queen’s College Cambridge, αγάπησε την Κύπρο και άφησε πλούσιο ερευνητικό και συγγραφικό έργο στον τομέα της ταχυδρομικής ιστορίας της Κύπρου. Στο πλαίσιο αυτής του της προσπάθειας, κυριολεκτικά όργωσε το νησί και έβγαλε πολλές φωτογραφίες με έμφαση στα θρησκευτικά μνημεία, την λαογραφία και αρχιτεκτονική. Η ποιότητα των φωτογραφιών του είναι ψηλή και η πλειονότητα τους εμφανίστηκαν και τυπώθηκαν στο Studio Edwards στην Λεμεσό. Ενα μέρος του αρχείου του αγοράστηκε για την συλλογή.

IMG

Το παλιό καμπαναριό της Χρυσοσπηλιώτισσας (φωτογραφία Wilfrid Castle)

Η Παναγία η Χρυσοσπηλιώτισσα στο Κάτω Βαρώσι ήταν η μεγαλύτερη εκκλησία της πόλης, η οποία το 1975 μετατράπηκε από τους εποίκους που κατοίκησαν την περιοχή, σε μουσουλμανικό τέμενος. Η αρχαιότερη γραπτή μαρτυρία, που υπάρχει για την Χρυσοσπηλιώτισσα ανάγεται στο 1335 όταν ο περιηγητής Jacobus de Verona  αναφέρει ότι προσκύνησε στη Santa Maria de la Cava (της Παναγίας της Σπηλιωτίσσης). Πριν την οικοδόμηση της μεγάλης σύγχρονης εκκλησίας γύρω στο 1960, αυτό που υπήρχε ήταν μόνο ένα ψηλό κωδωνοστάσιο τεσσάρων σταθμών (παλαιότερο του σημερινού) και ο σπηλαιώδης ναός, που αρχικά ήταν αρχαίος τάφος. Εντός του σπηλαίου υπάρχει μέχρι σήμερα πηγάδι με αγίασμα. Μέσα στήν ὑπόγεια κρύπτη ὑπάρχουν λίγα στασίδια καί μία μεγάλου μεγέθους εἰκόνα τῆς Βάπτισης τοῦ Χριστοῦ τοῦ 16ου αἰώνα, ἡ ὁποία λόγω διαστάσεων δέν χωροῦσε νά βγεῖ ἀπό τήν χαμηλή εἴσοδο καί δέν ἐκλάπη.

Ο Βυζαντινολόγος Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου αναφέρει οτι τίς εἰκόνες τοῦ ναοῦ εἶχε ζωγραφίσει ὁ Σολωμός Φραγκουλίδης. Ἐφημέριοι τοῦ ναοῦ διετέλεσαν ὁ Παπά Πέτρος, ὁ Παπά Δημήτρης Ζήσιμος καί ψάλτες ὁ δάσκαλος Μιχαήλ Γ. Ζήσιμος καί ὁ Στυλιανός. Τελευταῖος ἱερέας τῆς Χρυσοσπηλιώτισσας ἦταν ὁ π. Παναγιώτης Παναγίδης ἀπό τήν Τριμίκληνη.

Τις ιστορικές μαρτυρίες για την εκκλησία της Χρυσοσπηλιώτισσας τις παραθέτει ο Γιάγκος Κλεόπας στο βιβλίο του Αμμόχωστος Μια Ατέλειωτη Ιστορία.

Με την κατάληψή της το 1571, η ένδοξη πολιτεία με τους πλούσιους κατοίκους και την πολυεθνική κοινωνία φθίνει και ο πληθυσμός της μειώνεται δραματικά, ιδιαίτερα μετά την απαγόρευση στους Χριστιανούς να κατοικούν εντός των τειχών. Τότε πολλοί κάτοικοι μετακινήθηκαν νότια της Αμμοχώστου και ουσιαστικά το Βαρώσι δημιουργήθηκε μετά το 1573. Όμως, από διάφορες πηγές και κυρίως από τις περιγραφές των επισκεπτών και περιηγητών, φαίνεται ότι υπήρχαν κάτοικοι σε συνοικισμό έξω από την Αμμόχωστο, στην περιοχή που ονομάστηκε Βαρώσι, από προηγούμενα χρόνια, από την εποχή των Φράγκων, σίγουρα πολύ πριν την κατάληψη της Αμμοχώστου από τους Οθωμανούς. Φαίνεται ότι ο εκτός των τειχών συνοικισμός επεκτεινόταν πέρα από το κυρίως Βαρώσι προς τα Δυτικά και περιλάμβανε το σημερινό Κάτω Βαρώσι, για το οποίο μάλιστα υπάρχουν αναφορές (π.χ. με το όνομα Σπηλιώτισσα) αρκετά χρόνια πριν από την εμφάνιση των Βαρωσίων σε έργα περιηγητών και συγγραφέων.

Ο Ιταλός μοναχός Jacobus de Verona που επισκέφθηκε την Κύπρο το 1335, διηγείται το προσκύνημά του στην υπόγεια εκκλησία της Παναγίας της Χρυσοσπηλιώτισσας, που βρίσκεται στο Κάτω Βαρώσι:«….και όλοι μας, έμποροι και προσκυνητές και ναύτες και το πλήρωμα, πήγαμε στην εκκλησία της Sancta Maria della Cava [Παναγία της Σπηλιάς], η οποία βρίσκεται σε μικρή απόσταση έξω από την πόλη, και εκεί, με τον πιο ευλαβικό τρόπο τέλεσα τη θεία λειτουργία, και προσφέραμε μια μεγάλη ή διπλή λαμπάδα στην ένδοξη Παρθένο, που μας γλύτωσε από τόσους κινδύνους, και έτσι, ενώ ακόμη βρισκόμασταν στη θάλασσα, της είχαμε κάμει τάμα. Την εκκλησία αυτή αξίζει να την επισκέπτεται κανείς ευλαβικά και συχνά: είναι μέσα σε σπήλαιο, και κατεβαίνεις σε αυτή με 36 σκαλοπάτια. Είναι καλά φωτισμένη και με ωραία διακόσμηση και εικονογραφίες, αλλά μικρή σε μέγεθος. Ο καθένας που καταφθάνει εδώ την επισκέπτεται αμέσως. Εκεί παραμένουν συνεχώς τρεις ιερείς και λειτουργούν καθημερινά για το πλήθος των προσκυνητών».

Ο Nicola de Martoni, επίσης αναφέρει τη Χρυσοσπηλιώτισσα το 1394: « Έξω από την πόλη της Αμμοχώστου υπήρχαν στο παρελθόν μεγάλα χωριά με αρκετό πληθυσμό – υπολογίζω ότι υπήρχαν δύο χιλιάδες εστίες – και σε αυτά βρίσκονταν πολλές ωραίες εκκλησίες. Αλλά τώρα τα χωριά αυτά έχουν καταστραφεί ολοκληρωτικά, έτσι που να μην υπάρχει ούτε ένα σπίτι σε καλή κατάσταση, και κανένας κάτοικος εκεί. Υπάρχουν πολλές όμορφες εκκλησίες, μεταξύ των οποίων η εκκλησία της Παναγίας του Σπηλαίου, πολύ ευπρεπής, και πολύς κόσμος, Λατίνοι και Έλληνες, πηγαίνουν στην εκκλησία αυτή για να προσευχηθούν.»

Ο Ολλανδός περιηγητής Cornelis de Bruyn, περιγράφει την επίσκεψή του το 1683 : «…γύρω στο μεσημέρι φτάσαμε σε ένα χωριό με το όνομα Σπηλιώτισσα, όπου επρόκειτο να διαμείνω, κοντά στην Αμμόχωστο… Επιστρέφοντας στη Σπηλιώτισσα με πήραν να δω μια υπόγεια εκκλησία με το ίδιο όνομα. Εισέρχεσαι σε αυτή κατεβαίνοντας είκοσι τέσσερα σκαλοπάτια. Αυτά, και η ίδια η εκκλησία, είναι λαξευμένα στον βράχο. Υπάρχει ένα πηγάδι και ένα δωμάτιο με ίχνη αρχαίων εικονογραφιών.»

Με βάση τα πιο πάνω, συμπεραίνει ο Χατζηιωάννου: «Το χωριό Σπηλιώτισσα, βέβαια, δεν είναι άλλο από το σημερινό Κάτω Βαρόσι, που στα 1683 λεγόταν, φαίνεται, Σπηλιώτισσα. Το πηγάδι είναι το αγίασμα αλλά τα σκαλοπάτια κατά τον de Bruyn ήταν τώρα 24 αντί 36 που μας είπε ο Ιταλός μοναχός de Verona. Φαίνεται πως στο διάστημα 350 χρόνων τόσα θα έμειναν, εκτός αν ένας από τους δύο δεν τα μέτρησε καλά.»

Ο Λεόντιος Μαχαιράς δεν γράφει για τη Σπηλιώτισσα, αλλά αναφέρει: «Καὶ ἅνταν ἀναφάναν εἰς τὴν πόρταν τῆς Κάβας νὰ μποῦν εἰς τὴν Ἀμόχουστον», που ερμηνεύεται ότι η πύλη της ξηράς οδηγούσε προς την εκκλησία της Κάβας, δηλ. στο Κάτω Βαρώσι.

Ο αρχιτέκτονας George Jeffery, πολύ αργότερα βέβαια, το 1918, το επιβεβαιώνει: «Μία από τις πύλες της πόλης ήταν γνωστή τον μεσαίωνα ως «Porta della Cava» [Πύλη της Σπηλιάς] ένα όνομα που μπορεί να προέρχεται από το ιερό της «Madonna della Cava» στη νότια πλευρά της πόλης… Η Χρυσοσπηλιώτισσα στα Κάτω Βαρώσια, μπορεί εύκολα να αναγνωριστεί από το καμπαναριό της που υψώνεται χωρίς προφανώς να υπάρχει καμιά εκκλησία δίπλα του. Ο πύργος αυτός είναι στην ουσία κτισμένος πάνω από μια μακρά σκάλα που οδηγεί σε μια εκσκαφή στο μαλακό βραχώδες έδαφος, που ήταν αρχικά ένα μεγάλο ειδωλολατρικό μνημείο…. Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα αυτό το υπόγειο ιερό ήταν γνωστό στη lingua franca της Μεσογείου ως η «Madonna della Cava» και μοιραζόταν με πολλούς άλλους παραλιακούς ναούς τη λατρεία εκείνων που έπλεαν τις θάλασσες της εποχής.»

Advertisements

Ετικέτες: , , , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s