“Μιά μοντέρνα Ελληνική εκκλησία”, Βαρώσι 1908

Το 1912 η Βρεττανική εταιρία Newton & Co κατασκεύασε μια σειρά απο 59 γυάλινες πλάκες διασκοπίου (lantern slides) σαν οπτικό βοήθημα για μια διάλεξη του A.J.  Sargent υπό τον τίτλο “The sea road to the east: lecture II — Malta to Aden”. Η διάλεξη ηταν για σκοπούς οπτικής εκπαίδευσης (“visual instruction”) των μανδαρίνων του Υπουργείου Αποικιών της Μεγάλης Βρεττανίας ως πρός τα διάφορα μέρη της Αυτοκρατορίας. Οι 32 πλάκες εχουν θέμα την Κύπρο και αρκετές απο αυτές δείχνουν σπάνια θέματα τα οποία δεν περιλαμβάνονται στις εκδόσεις κάρτ ποστάλ και αλλου φωτογραφικού υλικού της εποχής. Αυτό εξηγείται απο το γεγονός οτι ο φωτογράφος Alfred Hugh Fisher ειχε συγκεκριμένες οδηγίες απο τον υπεύθυνο της οργανωτικής επιτροπής του Υπουργείου Αποικιών υπο τον Sir Halford Mackinder (1861-1947), διευθυντή του London School of Economics. Ο Alfred Hugh Fisher επισκέφθηκε το νησί το 1908 και η σύνοψη των οδηγιών που του δόθηκαν ειχε ως εξής:

Το δρομολόγιο να περιλαμβάνει αρκετές στάσεις των δύο ή τριών ημερών σε ένα μέρος , δεδομένου ότι ετσι θα είσαι σε θέση να απορροφήσεις την ατμόσφαιρα καλύτερα από ότι σε πολύ γρήγορη κίνηση από τόπο σε τόπο.

Να έχεις το εκπαιδευτικό και όχι το εικαστικό στοιχείο στο μυαλό και να παρουσιάσεις τόσο τα “εγγενή χαρακτηριστικά της χώρας” αλλά και των “πρόσθετων χαρακτηριστικών που οφείλονται στη Βρετανική κυριαρχία”.

Να δώσεις μια αίσθηση της κίνησης , όπου είναι δυνατόν από τους ανθρώπους που έχουν εμπλακεί σε κάποια δραστηριότητα στο προσκήνιο και όχι μόνο στατικές απόψεις των κτιρίων.

Το αρχείο της συλλογής Golden Sands ειχε την τύχη να εξασφαλίσει σχεδόν ολόκληρη την σειρά που αφορά την Κύπρο, σε αριστη κατάσταση. Τα θέματα της Αμμοχώστου περιλαμβάνουν, μεταξύ αλλων,  ενα πανόραμα επιβατών στην προκυμαία του λιμανιού, τον καφετζή του σιδηροδρομικού σταθμού Αμμοχώστου, καθώς και μια πανοραμική αποψη της παλιάς πόλης και του παλατιού των Λουζινιανών απο την στέγη του καθεδρικού ναού του Αγίου Νικολάου. Πιστεύω ομως οτι το κόσμημα της σειράς ειναι η πλάκα νούμερο 14 με τον τίτλο “A modern Greek church” (Μιά μοντέρνα Ελληνική εκκλησία). Ο Βαρωσιώτης φωτογράφος και φίλος του ιστολογίου Βάσος Στυλιανού, του Κέντρου Φωτογραφίας 6Χ6 στην Λεμεσό, δημιούργησε ενα θαυμάσιο αντίγραφο υψηλής ανάλυσης της συγκεκριμένης γυάλινης πλάκας διασκοπίου.

Μιά μοντέρνα Ελληνική εκκλησία (Γυάλινη πλάκα διασκοπίου, φωτογραφία 1908)

«Μιά μοντέρνα Ελληνική εκκλησία» – Η Αγία Ζώνη (Γυάλινη πλάκα διασκοπίου, φωτογραφία 1908)

Πολλές ωρες ερευνας αναλώθηκαν σε αρχεία φωτογραφιών των ναών της Κύπρου αλλά δεν απόδωσαν ταύτιση του ναού. Τελικά ο βυζαντινολόγος και φίλος του ιστολογίου δρ Ανδρέας Φούλιας κατάφερε να αναγνωρίσει τον ναό ως την εκκλησία της Αγίας Ζώνης στο Βαρώσι. Ο δρ Φούλιας αναφέρει οτι ο ναός της Αγίας Ζώνης στο Βαρώσι  κτίστηκε αρχικά ως μονόχωρος σταυροθολιακός. Το 1953 (Κ. Κύρρις, “Ιστορία της Μέσης Εκπαιδεύσεως Αμμοχώστου 1191-1955”) μετά την καθαίρεση του καμαροσκέπαστου προστώου ο ναός επεκτάθηκε προς τη νότια πλευρά και μετατράπηκε σε δίκλιτο απο τον Μιχαήλ Ι. Κοκκίνου.

Ο δίκλιτος ναός της Αγίας Ζώνης (στην περιφραγμένη περιοχή Αμμοχώστου)

Ο δίκλιτος ναός της Αγίας Ζώνης-δυτική αποψη (στην περιφραγμένη περιοχή Αμμοχώστου), φωτογραφια Χ. Βορκά

Ο δίκλιτος ναός της Αγίας Ζώνης - νότια αποψη (στην περιφραγμένη περιοχή Αμμοχώστου)

Ο δίκλιτος ναός της Αγίας Ζώνης – νότια αποψη (στην περιφραγμένη περιοχή Αμμοχώστου)

Η φωτογραφία στο αρχείο του ιστολογίου (με χρονολογία 1908) ειναι η παλαιότερη που εχει βρεθεί. Ο διδάσκαλος και σχολάρχης της πόλης των Βαρωσίων Μιχαήλ Κούμας δημοσίευσε μιά μεταγενέστερη, ανατολική αποψη της εκκλησίας (του 1945) στο βιβλίο του “Τα Παλιά Βαρώσια και η Παλιά Αμμόχωστος” (1971).

Ο ναός της Αγίας Ζώνης - ανατολική αποψη το 1945 (βιβλίο του Μ. Κούμα)

Ο ναός της Αγίας Ζώνης – ανατολική αποψη το 1945 (βιβλίο του Μ. Κούμα)

Στην συλλογή του ιστολογίου υπάρχει και μια μεταγενέστερη φωτογραφία (μέσα της δεκαετίας του 1950) που δείχνει την εκκλησία αμέσως μετά την διαμόρφωση της σαν δίκλιτη.

Ο ναός της Αγίας Ζώνης - ανατολική αποψη το 1955

Ο ναός της Αγίας Ζώνης – ανατολική αποψη το 1955 αμέσως μετά την μετατροπή σε δίκλιτο

Δέν μας ειναι γνωστό πότε και απο ποιόν κτίστηκε η εκκλησία της Αγίας Ζώνης. Ο λεπτομερής χάρτης του Κίτσενερ (1878-1883) δεν την αναφέρει.  Ο συγκεκριμένος χάρτης δείχνει την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου του Φάραγκα, την Παναγία την Χρυσοσπηλιώτισσα στο Κάτω Βαρώσι, οπως και την εκκλησία του Αγίου Μέμνωνα που ειναι σχεδόν πανομοιότυπη με της Αγίας Ζώνης (σε σύγκριση με την αρχική μονόχωρη σταυροθολιακή της μορφή) με τις κύριες διαφορές να βρίσκονται στην διακόσμηση των καμπαναριών. Το γεγονός οτι η πλάκα διασκοπίου εχει τίτλο “Μια μοντέρνα Eλληνική εκκλησία” ισως να υποδεικνύει οτι την εποχή της φωτογράφισης (1908) ο ναός της Αγίας Ζώνης να ηταν σχετικά καινούργιος. Πιθανόν λοιπόν η εκκλησία να κτίστηκε μεταξύ του 1884-1900 (μετά την εκδοση του χάρτη του Κίτσενερ και λίγα χρόνια πριν την φωτογράφιση της πλάκας διασκοπίου). Μιά περαιτέρω (προσωπική) υπόθεση που πηγάζει από την ομοιότητα των δύο εκκλησιών ειναι οτι ισως η Αγία Ζώνη να χτίστηκε απο τους ιδιους μάστορες που εκτισαν την εκκλησία του Αγίου Μέμνωνα το 1878. Πρέπει να αναφέρουμε ομως οτι αυτή η υπόθεση δεν ειναι τεκμηριωμένη απο αλλα στοιχεία πλην της ομοιότητας του αρχιτεκτονικού τύπου (πού παρουσιάζεται και σε αλλες εκκλησίες της Κύπρου). Εχουμε μόνο μια μαρτυρία της Χρυσταλλένης Μάρκου (το γένος Λάμπρου Χατζηφώτη) που το πατρικό της βρίσκεται απέναντι από την εκκλησία οτι το καμπαναριό το ειχε σκαλίσει ο παππούς της Στεφανής Χατζηφώτης.

Μια πιο λεπτομερής εξέταση της φωτογραφίας μας αποκαλύπτει περαιτέρω ενδιαφέροντα κοινωνικά στοιχεία της εποχής. Διακρίνουμε την παραδοσιακή ενδυμασία του βρακοφόρου με τον φορτωμένο γαίδαρο του καθώς και ενα “φραγκοφορεμένο” με ψάθινο καπέλο περιπάτου. Διακρίνεται επίσης αλλος βρακοφόρος με φέσι “καλουπωμένο”, ενώ ο βρακοφόρος με τον γάιδαρο φοράει διαφορετικό κάλυμμα κεφαλής που χρησιμοποιούσαν τα φτωχότερα στρώματα του λαού και οι αγρότες.

Ενδυμασίες (σε μεγέθυνση)

Ενδυμασίες (σε μεγέθυνση)

Η ταυτόχρονη παρουσία του βρακοφόρου με το τετράποδο υποζύγιο και ανθρώπων αλλων κοινωνικών στρωμάτων μου θυμίζει μια πολύ ενδιαφέρουσα και ωραιότατη αφήγηση της Σίλειας Χατζηχαμπή Χαπίπη για την θέση της εκκλησίας της Αγίας Ζώνης στην ζωή του Βαρωσιού: “Η Αγία Ζώνη δεν ηταν μόνο η εκκλησία της ενορίας της Αγία Ζώνης. Για όλους μας άγγιζε ένα βαθύτερο κομμάτι του εαυτού μας. Κάθε Δευτέρα πρωί, οι συμπολίτες τών άλλων ενοριών της Αμμοχώστου, αφού απαραίτητα είχαν εκκλησιασθεί την Κυριακή στην δική τους ενορία, θεωρούσαν απαραίτητο να επισκεφθούν την Αγία Ζώνη, να προσκυνήσουν και να ανάψουν το κερί τους. Πρίν αρχίσει η εργασία της εβδομάδας, για να «πάνε όλα καλά». Οι βαθυστόχαστοι, απλοί αλλά πάνσοφοι λόγω τριβής τους με την φύση, περβολάρηδες αλλά και οι «Άρχοντες» της Αμμοχώστου, το γνώριζαν αυτό. To τηρούσαν ευλαβικά. H «μοντέρνα» γιαγιά του 1920-1940, Μυροφόρα Μ. Χατζηχαμπή, έφθανε στην εκκλησία με το τετράποδό της “όχημα” [σημ. γαίδαρος!], φορτωμένη με τα φρέσκα φρούτα και λαχανικά παραγωγή του περβολιού, να προσκυνήσει, να πωλήσει την δική της παραγωγή και να αγοράσει τα αγαθά που χρειαζόταν η οικογένεια, να επισκεφθεί τούς υιούς, νύφες και εγγόνια που κατοικούσαν πλέον στην Αμμόχωστο για να είναι πιο κοντά στην εργασία τους και να επιστρέψει στις εργασίες της εβδομάδας. Απαραιτήτως αφήνοντας σε όλα ανεξαιρέτως τα εγγόνια της το πολύ καλοδεχούμενο «χαρτζηλίκι” που απεκόμιζε απο τις εμπορικές της συναλλαγές.”

Πίσω απο την εκκλησία στην δεξιά πλευρά της φωτογραφίας διακρίνεται ενα ισόγειο κτίριο. Ειναι  τα κελλιά οπου το Σχολαρχείον και το Γυμνάσιον Βαρωσίων στεγάσθηκαν κατά τα ετη 1905-1912, 1936-37 και 1942-43. Στην κάτω δεξιά γωνιά της φωτογραφίας σημειώνουμε την παρουσία μαθητή με πηλίκιο. Κατά πάσα πιθανότητα πρόκειται για μαθητή του σχολαρχείου.

Σχολαρχείον Αμμοχώστου 1910-1911 (βιβλίο του Μ. Κούμα)

Σχολαρχείον Αμμοχώστου 1910-1911 (βιβλίο του Μ. Κούμα)

Ο Σχολάρχης Μιχαήλ Κούμας στο βιβλίο του “Τα Παλιά Βαρώσια και η Παλιά Αμμόχωστος” (1971) αναφέρει: “Απο της εποχής της Τουρκοκρατίας ελειτούργει σχολή εις την πόλιν με διδάσκαλον τον εκ Γύψου καλόγηρον Δοσίθεον Κυκκώτην, εις τους μετέπειτα δε καιρούς ενα Δημοτικόν σχολείον με δύο-τρείς και κατόπιν τέσσερεις εως εξ δημοδιδασκάλους και εκατόν πενήντα περίπου μαθητάς, το οποίον εστεγάζετο εις το παρά την Αγίαν Ζώνην παλαιόν και ανευ αυλής παλαιόν σχολικόν κτίριον, εις το οποίον εγαλουχήθησαν εις τα νάματα της Ελληνικής παιδείας γενεαί γενεών των Βαρωσίων. Παραλλήλως, εις εν πενιχρόν κελλίον της Αγίας Ζώνης ελειτούργει και εν μονοδιδάσκαλον Σχολαρχείον η Ελληνικόν Σχολείον, οπως ελέγοντο τότε τα τοιαύτα ανώτερα εκπαιδευτήρια, ειχε δε τούτο δύο τάξεις αντιστοιχούσας με τας δύο κατωτέρας τάξεις των εξαταξίων Γυμνασίων.”

Τα κελλιά της Αγίας Ζώνης – βόρεια αποψη μετά το 1953 (βιβλίο του Μ. Κούμα)

Τα κελλιά της Αγίας Ζώνης – βόρεια αποψη μετά το 1953, ο ναός ειναι πλέον δίκλιτος (βιβλίο του Μ. Κούμα)

Τελειώνοντας αξίζει να σημειώσουμε οτι ο A.J.  Sargent στο περιεχόμενο της διάλεξης του χαρακτήρισε τη  εκκλησία της Αγίας Ζώνης σαν μια “ασχημη μοντέρνα χωριάτικη εκκλησία”. Ουδέν αναληθέστερον!.  Ευχαριστούμε δε τον φωτογράφο Alfred Hugh Fisher που ακολουθώντας τις οδηγίες του Υπουργείου Αποικιών «να παρουσιάσει τα εγγενή χαρακτηριστικά της χώρας” μας αφησε μια τόσο παλιά και ομορφότατη αποψη μιάς εκκλησίας που ειναι συνυφασμένη με την καθημερινότητα, την πίστη και εκπαίδευση πολλαπλών γενεών της πόλης.

Advertisements

Ετικέτες: , , ,

Ένα Σχόλιο to ““Μιά μοντέρνα Ελληνική εκκλησία”, Βαρώσι 1908”

  1. Περιμένοντας τον πάμπορο στήν προβλήτα του λιμανιού, 1908 | ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΣ ΒΑΣΙΛΕΥΟΥΣΑ Says:

    […] ανάρτηση https://ammohostos.wordpress.com/2015/01/26/%ce%bc%ce%b9%ce%ac-%ce%bc%ce%bf%ce%bd%cf%84%ce%ad%cf%81%… αναφέρθηκε η σειρά απο 59 γυάλινες πλάκες διασκοπίου […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s