Η έκκλησία του Τιμίου Σταυρού…Ιούλιος 1955

Φεβρουαρίου 17, 2018

Η πρόσφατη αγορά ενός φωτογραφικού αρχείου Βρεαττανού στρατιώτη που παραθέρισε στον κάμπο του Γκόλτεν Σάντς τον Ιούλιο του 1955 περιέχει μιά ωραία άποψη της εκκλησίας παρμένη απο νοτιο δυτικά.

stavros
Ο ναός του Τιμίου Σταυρού στην ομώνυμη μεγάλη ενορία της πόλης είναι κτίσμα πιθανότατα των μέσων του 19ου αιώνα (όσον αφορά την σημερινή του μορφή). Οι βυζαντινολόγοι Ανδρέας Φούλιας και Χριστόδουλος ΧατζηΧριστοδούλου αναφέρουν ότι στον ναό υπήρχαν ενσωματωμένα αρχιτεκτονικά μέλη παλαιότερων κτισμάτων αρχαίων και βυζαντινών, που ίσως μεταφέρθηκαν εκεί από την αρχαία Σαλαμίνα ή την παλιά Αμμόχωστο ή από παλαιότερο κτίσμα.
Ο ναός είναι καμαροσκέπαστος μονόκλιτος πιθανώς μεσαιωνικός μέ μεταγενέστερες ἐπεμβάσεις. Τά περιουσιακά στοιχεία καί τά ἀντικείμενα τοῦ ναού σημειώνονται στόν Κώδικα 7 τῆς Ἱεράς Ἀρχιεπισκοπῆς Κύπρου. Ο Μιχαήλ Κούμας αναφέρει ότι εφημέριοι του ναού διετέλεσαν ὁ παπά Μιχαήλ καί ὁ π. Πιερής Ἠλία (μέχρι τό 1974). Ψάλτης τοῦ ναοῦ ἦταν κάποιος Φώτης.

σταυρος
Στήν αὐλή του ναού ὑπῆρχε κοιμητήριο πού περιβαλλόταν ἀρχικά μέ περιτοίχισμα. Τό κοιμητήριο ἐγκαταλείφθηκε ὅταν δημιουργήθηκε τό νέο κοιμητήτριο. Ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον παρουσίαζε ἡ πύλη τού κοιμητηρίου στό ἀέτωμα τῆς ὁποίας ὑπήρχε ψηφιδωτή παράσταση τῆς εἰς Ἅδου Καθόδου τού Χριστού (20όςαἰ.), βυζαντινής τεχνοτροπίας.

Από πρόσφατη φωτογραφία φαίνεται ότι η κύρια νότια είσοδος του ναού είναι σφραγισμένη. Στην ίδια φωτογραφία διακρίνεται το νεογοτθικό τριγωνικό υπέρθυρο της νότιας εισόδου, όπως και βανδαλισμοί και αναγραφή τούρκικων ονομάτων στους τοίχους. Το κωδωνοστάσιο, μεταγενέστερη προσθήκη του 20ού αιώνα, είναι κτισμένο στη νοτιοδυτική γωνία του ναού.

Advertisements

Οι φονικές πλημμύρες της 21ης Δεκεμβρίου 1949

Δεκέμβριος 30, 2017

Τον Νοέμβριο του 2010 πίνοντας καφέ με τους αείμνηστους Ανδρέα Λοίζου και Μαριάννα Λειβαδιώτη (το γένος Αγαπίου απο την Λάρνακα) μοιράστηκα μαζί τους ένα φωτογραφικό δελτάριο του γνωστού Βαρωσιώτη φωτογράφου Ανδρέα Σωτηρίου που απεικόνιζε μέρος του Βαρωσιού πλημμυρισμένο και με αναφορά σε 25 νεκρούς.

IMG

Οι πλημμύρες στο Βαρώσι (φωτογραφικό δελτάριο Α. Σωτηρίου 1950)

Πρός μεγάλη μου έκπληξη αμφότεροι είχαν στενή σχέση με δύο απο τα θύματα της θεομηνίας και διηγήθηκαν με συγκίνηση τις μνήμες τους.

Η κακοκαιρία είχε πλήξει την Λευκωσία και την Λάρνακα αλλά το μέγεθος των ζημιών ήταν πολύ πιο μεγάλο στην επαρχία Αμμοχώστου σε μια περιοχή που περιλάμβανε το Βαρώσι, Σαλαμίνα και μέρος της Μεσαορίας. 142 άτομα που ζούσαν σε φτωχόσπιτα στίς παρυφές των Βαρωσίων (Κάτω Βαρώσι, Αγιος Λουκάς) έμειναν άστεγα και βρήκαν καταφύγιο στο φτωχοκομείο Βαρωσίων και σε σχολεία. Τα θύματα έχασαν την ζωή τους σε διάφορες περιοχές. Ο Charles Clemenson, διευθυντής της εταιρίας L Savon Co Ltd (στην Αμμόχωστο) πνίγηκε όταν το αυτοκίνητο του παρασύρθηκε απο τα νερά κοντά στον 5ο μιλιοδείκτη του δρόμου Αμμοχώστου Λευκωσίας. Ο Αντώνιος Τράκκας απο το Καιμακλί πνίγηκε στην Μια Μηλιά ενόσω καθάριζε το ποδήλατο του. Στα Λιμνιά ένα σπίτι κατέρρευσε σκοτώνοντας ενα κοριτσάκι.

Όμως τα πιο πολλά θύματα προέκυψαν όταν λεωφορείο της γραμμής Αμμοχώστου – Λευκωσίας παρασύρθηκε απο ορμητικά νερά κοντά σε ένα γεφύρι στην Κοντέα. Σύμφωνα με μαρτυρία ενός απο τους 6 επιζήσαντες η μηχανή του λεωφορείου έσβησε οταν τα νερά έζωσαν το όχημα. Ο οδηγός εξήλθε του λεωφορείου για να δεί αν μπορούσε να κάνει κάτι. Ηταν σκοτάδι και τα νερά άρχισαν να ανεβαίνουν πολύ γρήγορα. Πέντε επιβάτες βγήκαν απο το λεωφορείο και σκαρφάλωσαν (μαζί με τον οδηγό) στην στέγη του λεωφορείου. Οι υπόλοιποι επιβάτες έμειναν μέσα στο λεωφορείο. Σε διάστημα λεπτών τα ορμητικά νερά σκέπασαν το λεωφορείο παρασύροντας το 100 μέτρα προς το γεφύρι της Κοντέας. Οι κάτοικοι του χωριού άκουγαν τις κραυγές απελπισίας των επιβατών μέσα στο λεωφορείο αλλά μέσα στο σκοτάδι και τα ορμώμενα νερά δεν μπόρεσαν να βοηθήσουν. Οι κραυγές σίγησαν μετά απο λίγα λεπτά. Ο οδηγός και οι πέντε επιβάτες που ανέβηκαν στην στέγη επέζησαν. Οι απομείναντες μέσα στο λεωφορείο (22) πνίγηκαν.

IMG_0001

Το πλημμυρισμένο λεωφορείο την επόμενη της θεομηνίας (φωτογραφία της Cyprus Mail)

Η αστυνομία και ο στρατός έφθασαν με κάποια καθυστέρηση. Μέσα στην σύγχυση, το σκοτάδι, τους αέρηδες και τα νερά η επιχείρηση διάσωσης ήταν δύσκολη καί μέχρι τα ξημερώματα μόνο πέντε νεκροί ήχαν βρεθεί. Το επόμενο πρωί ελικόπτερο της ΡΑΦ πέταξε πάνω απο μίλια πλημμυρισμένων εκτάσεων για να εντοπίσει τους νεκρούς. Η Μαριάννα Λειβαδιώτη θυμήθηκε με συγκίνηση ότι η σορός του αδελφού της Νίκου Αγαπίου βρέθηκε τελευταία. Ο ανταποκριτής της εφημερίδας Cyprus Mail ανάφερε ότι η σορός του άτυχου Αγαπίου βρέθηκε κοντα στο τρία μίλι του δρόμου Βαρωσίων – Λάρνακας. Σύμφωνα με την Μαριάννα Λειβαδιώτου ο αδελφός της ταξίδευε στο Βαρώσι τακτικά για σκοπούς είσπραξης ενοικίων. Κοντά στην σορό του Αγαπίου βρέθηκε και το άψυχο σώμα του βιοπαλαιστή Ευλαβή Σολωμού. Σύμφωνα με την μαρτυρία του Ανδρέα Λοίζου ο Ευλαβής ήταν πραματευτάς (πλανοδιοπώλης) απο την Λάρνακα. Ταξίδευε τακτικά στην Αμμόχωστο για να αγοράσει τις πραμάθκειες του. Ο Ανδρέας Λοίζου ανάφερε οτι την προηγούμενη της θεομηνίας είχε δώσει στον Ευλαβή χρήματα για να του αγοράσει ένα τσιακκούδι (σουγιά) απο το πλοίο Fouadieh που είχε ελλιμενιστεί στην Αμμόχωστο.

15 απο τα θύματα (άνδρες και γυναικόπεδα) κατάγονταν απο την Ασσια και την Αφάνεια. Σύμφωνα με μαρτυρίες οι κάτοικοι των δύο χωριών συγκεντρώθηκαν στις εκκλησίες των 2 χωριών καθώς και στο τζαμί της Αφάνειας (που ήταν μικτό χωριό) περιμένοντας νέα των εξαφανισθέντων συγγενών τους.

IMG

Το μοιρολόγι των συγγενών (Φωτογραφία του ανταποκριτή της Chicago Times)

Σταδιακά τα πτώματα των πνιγμένων μεταφέρονταν για αναγνώριση στο προαύλιο της εκκλησίας της Ασσιας σε σκηνές σπαραγμού.

Καλά Χριστούγεννα και ευτυχισμένος ο καινούργιος χρόνος σε ολους τους φίλους, αναγνώστες και συνεργάτες του ιστολογίου !…Η ευχετήρια κάρτα του Lord Harewood και της Princess Royal (1938)

Δεκέμβριος 24, 2017

Το αντικείμενο της φετεινής Χριστουγενιάτικης ανάρτησης είναι η Χριστουγενιάτικη κάρτα του Lord Harewood και της Princess Royal (1938). Φωτογράφος η Mary, Princess Royal που είχε επισκεφτεί την Αμμόχωστο μεταξύ 15 και 25 Φεβρουαρίου 1938 συνοδευόμενη απο τον σύζυγο της Lord Harewood.

IMG_0002IMG_0001

Η επίσκεψη του Λόρδου Harewood στην Κύπρο σχετιζόταν με τα εγκαίνια της Μασωνικής στοάς Οθέλλος στην παλιά πόλη της Αμμοχώστου.

IMG_0004

Ο Lord Harewood και η Mary, Princess Royal, φωτογραφικό δελτάριο Ζαρταριάν (1938)


Η πριγκίπισσα Mary (γ.1897-α.1965), κόρη του Βασιλιά Γεωργίου του Πέμπτου (King George V), ερωτεύτηκε την Αμμόχωστο και την ιστορία της και χρησιμοποίησε την φωτογραφία ενός πολυσυζητημένου κτιρίου σαν το αντικείμενο της Χριστουγεννιάτικης κάρτας που θα έστειλε στον φιλικό τους κύκλο τα Χριστούγεννα του 1938.

IMG_0003

Το κτίριο σε φωτογραφική απεικόνηση του 1965


Το κτίριο είναι προσκολλημένο στη νοτιοδυτική γωνιά του καθεδρικού ναού του Αγίου Νικολάου και αποτελεί το νότιο άκρο της πλατείας.
Η αρχαιολόγος Αννα Μαραγκού σε σχόλιο της αναφέρει οτι το κτίριο πιθανώς ήταν η κατοικία του Επισκόπου Catalan Luis Perez Fabricius, Λατίνου Αρχιεπισκόπου Κύπρου το 1470. Μια άλλη εκδοχή σύμφωνα με την Αννα Μαραγκού είναι ότι το κτίριο ήταν μια Καταλανή loggia. Οι Ενετοί αναστήλωσαν το κτίριο σε μεταγενέστερη περίοδο μεταφέροντας την μεγάλη μαρμάρινη πέτρα δίπλα του απο την Σαλαμίνα. Κατά την Μεσαιωνική περίοδο κάθε Ιταλική πόλη είχε μια loggia με ανοικτές αψίδες στην κεντρική της πλατεία που αποτελούσε σύμβολο της τοπικής δικαιοσύνης και κυβέρνησης, καθώς και σαν χώρος τελετών.
Η Princess Royal δεν ξέχασε την Αμμόχωστο. Την ξαναεπισκέφθηκε στις 2 Μαρτίου 1962 (3 χρόνια πριν τον θάνατο της) με το βασιλικό γιώτ Brittania.

Οι ποιητάρηδες για την Μονή του Αποστόλου Ανδρέα

Νοέμβριος 30, 2017

Σημαντικό ρόλο στην ευρεία διάδοση της φήμης της Μονής του Aποστόλου Aνδρέα και τη μετατροπή της σε παγκύπριο προσκύνημα διαδραμάτισαν τα άσματα για τις θαυματουργικές παρεμβάσεις του, που τραγουδήθηκαν στις μεγάλες πανηγύρεις και στις άλλες εκδηλώσεις του κυπριακού λαού, από τους ποιητάρηδες του νησιού. Oι λαϊκοί αυτοί ποιητές μετέτρεπαν σε αφηγηματικούς στίχους διάφορα γεγονότα, που σχετίζονταν είτε με την ιστορία του προσκυνήματος, είτε με θαύματα του Aγίου, και ακολούθως περιέρχονταν τις πόλεις και τα χωριά και τα τραγουδούσαν.

Έχουν εντοπιστεί και καταγραφεί, από τους Φοίβο Σταυρίδη και Κώστα Γιαγκουλλή, για την περίοδο της Aγγλοκρατίας, από το 1912 έως το 1959, 26 ποιητάρηδες, 25 άντρες και μία γυναίκα, οι οποίοι εξέδωσαν συνολικά 73 σχετικές «φυλλάδες», συνήθως οκτασέλιδες, κατάλογος των οποίων παρατίθεται στη συνέχεια, ενώ δεν λείπουν και οι επανεκδόσεις τους.

Η παρούσα ανάρτηση αναδημοσιεύει ένα λεπτομερές άρθρο του Κωστή Κοκκινόφτα όπως έχει δημσιευθεί στην ιστοσελίδα της Εκκλησίας της Κύπρου σε συνδυασμό με μια φυλλάδα του Αριστοτέλους Νικολάου απο τον Κάτω Πύργο Τυλληρίας.

IMG
Oι ποιητάρηδες αυτοί κατάγονταν από χωριά, που βρίσκονται διάσπαρτα και στις έξι επαρχίες του νησιού, γενονός που αντικατοπτρίζει και την παγκύπρια απήχηση που απολάμβανε η Mονή. Πρόκειται για τους Xαράλαμπο Άζινο (1905-1979) από τη Φιλούσα Kελοκεδάρων, Xρίστο Aντωνόπουλο (1878-1957) από την Aρμίνου, Xρίστο Aρμοστή από το Γεράνι, Aναστάσιο Γρίβα (1889-1961) από την Eπισκοπή Πάφου, Παρασκευά Zαχαρούλα (1896-1966) από την Aραδίππου, Aνδρέα Zυμπρή (γενν. 1923) από το Παλαιομέτοχο, Xαράλαμπο Hλιάδη (1901-1960) από το Kοιλάνι, Aλέξανδρο Θεοδώρου από τις Πάνω Kυβίδες, Λεωνίδα Kαραφωδιά (1901-1974) από τα Kελοκέδαρα, Nικόλαο Kουκάτη (1914-1994) από τη Φασούλα Λεμεσού, Λοϊζή Kουρουζιά (1884-1954) από την Aραδίππου, Iωάννη Kυριακόπουλου (1891-1966) από το Mονάγρι, Aνδρέα Mαππούρα (1918-1997) από την Aραδίππου, Δημήτρη Mιχαήλ από την Πάφο, Iωσήφ Mιχαήλ (1910-1963) από την Aγία Mαρίνα Σκυλλούρας, Αναστάσιο Νικολάου (1884- 😉 από την Κάτω Λακατάμια, Aριστοτέλη Nικολάου (1898-1987) από τον Kάτω Πύργο, Xριστόφορο Παλαίση (1872-1949) από την Aυγόρου, Γαβριήλ Παναγιωτίδη από τον Kοντεμένο, Φίλιππο Παπαχαραλάμπους (1901-;) από την Eπισκοπή Πάφου, Kυριάκο Πηλαβάκη (1902-1986) από το Φοινί, Xριστόδουλο Πτωχόπουλο (1878-1956) από το Pιζοκάρπασο, Kλεάνθη Σάββα (1870-1951) από τον Άγιο Mάμα, Xριστόδουλο Tζαπούρα (1846-1915) από την Kρήτου Tέρρα, Παντελή Χατζηγεωργίου από τον Άγιο Επίκτητο και Xριστίνα (Aνδριάνα) Xατζημιχαήλ (1902-;) από την Aγία Mαρίνα Ξυλιάτου.

Tα 73 ποιητάρικα άσματα έγραψαν 23 ο Aριστοτέλης Nικολάου (ένα επανεκδόθηκε τέσσερις φορές, τέσσερα από δύο και έξι από μία), εννέα ο Λεωνίδας Kαραφωδιάς (ένα επανεκδόθηκε), ανά πέντε οι Aναστάσιος Γρίβας (ένα επανεκδόθηκε τέσσερις φορές και ένα δύο) και Xαράλαμπος Άζινος (ένα επανεκδόθηκε), ανά τέσσερα οι Iωάννης Kυριακόπουλος (δύο επανεκδόθηκαν από τρεις φορές) και Xριστόδουλος Πτωχόπουλος, ανά δύο οι Aνδρέας Mαππούρας (ένα επανεκδόθηκε), Xριστόφορος Παλαίσης (το ένα επανεκδόθηκε πέντε φορές και το άλλο δύο) και Kλεάνθης Σάββα, και ανά ένα οι Xρίστος Aντωνόπουλος, Xρίστος Aρμοστής, Παρασκευάς Zαχαρούλας, Aνδρέας Zυμπρής, Xαράλαμπος Hλιάδης, Aλέξανδρος Θεοδώρου (επανεκδόθηκε), Nικόλαος Kουκάτης, Λοϊζής Kουρουζιάς, Δημήτριος Mιχαήλ, Iωσήφ Mιχαήλ, Αναστάσιος Νικολάου, Γαβριήλ Παναγιωτίδης, Φίλιππος Παπαχαραλάμπους, Kυριάκος Πηλαβάκης, Xριστόδουλος Tζαπούρας, Παντελής Χατζηγεωργίου και Xριστίνα (Aνδριάνα) Xατζημιχαήλ.
Oι ποιητάρηδες περιέγραψαν με τη δύναμη του ποιητικού λόγου θαυμαστά γεγονότα και παρεμβάσεις του Aποστόλου Aνδρέα, που συνέβησαν στην Kύπρο και μακριά από αυτήν, όπως στην Eλλάδα (υπ’ αριθμόν 19, 22, 23, 25, 35, 38, 67 και 70), στην Aλεξάνδρεια της Aιγύπτου (υπ’ αριθμόν 28 και 46), στην Tουρκία (υπ’ αριθμόν 3, 12 και 14), στη Δαμασκό της Συρίας (υπ’ αριθμόν 9), στην Aυστραλία (υπ’ αριθμόν 53 και 55) και στην Iαπωνία (υπ’ αριθμόν 10). Σύμφωνα με τις αφηγήσεις τους, ο Άγιος θαυματουργούσε κάποτε μόνος του και κάποτε μαζί με άλλους Aγίους, όπως την Παναγία του Kύκκου, τον Άγιο Nεόφυτο και τον Άγιο Παντελεήμονα (υπ’ αριθμόν 5), τον Σωτήρα Xριστό, την Παναγία του Kύκκου και την Aγία Eιρήνη (υπ’ αριθμόν 52), τον Σωτήρα Xριστό, την Παναγία και την Aγία Eιρήνη (υπ’ αριθμόν 55 και 56) τον Σωτήρα Xριστό και την Παναγία του Kύκκου (υπ’ αριθμόν 48 και 53), τον Σωτήρα Xριστό και την Παναγία (υπ’ αριθμόν 11, 49 και 59), τον Xρυσοσώτηρα της Aκανθούς και την Παναγία (υπ’ αριθμόν 24), τον Σωτήρα Xριστό και τον Άγιο Παντελεήμονα (υπ’ αριθμόν 50), τον Σωτήρα Xριστό (υπ’ αριθμόν 20 και 44), τον Άγιο Γεώργιο και τον Άγιο Θέρισσο (υπ’ αριθμόν 13), την Παναγία του Kύκκου (υπ’ αριθμόν 32, 41, 42 και 43), την Παναγία Kατωκοπιάς (υπ’ αριθμόν 30, 38, 40 και 70), την Παναγία (υπ’ αριθμόν 21 και 47) και την Aγία Eιρήνη (υπ’ αριθμόν 51).

Mερικά από τα άσματα αυτά αναφέρονται σε Mουσουλμάνους και περιγράφουν τη θεραπεία από τον Aπόστολο μίας γυναίκας στην Tουρκία (υπ’ αριθμόν 3, 12 και 14) και ενός οθωμανόπαιδος στη Δαμασκό (υπ’ αριθμόν 9). Eπίσης, κάποια άλλα περιγράφουν θαυμαστές παρεμβάσεις του στη ζωή Mουσουλμάνων της Kύπρου, όπως για την απόδωση του πραγματικού παιδιού σε δύο μάνες, μία Xριστιανή και μία «Tουρκού», όταν αυτά ανταλλάγηκαν κατά λάθος στο νοσοκομείο της Λευκωσίας (υπ’ αριθμόν 2), και την αποθεραπεία δύο Mουσουλμάνων από τα χωριά Kάτω Aμίαντος και Aμπελικού (υπ’ αριθμόν 17 και 29).

Aρκετά από τα ποιητάρικα άσματα, που γράφτηκαν στα χρόνια της Aγγλοκρατίας, αναφέρονται σε ένα θαυμαστό ιστορικό γεγονός, που συνέβη στα τέλη Mαρτίου του 1912 (αρχές Aπριλίου, με βάση το νέο ημερολόγιο), όταν μια μητέρα από την Aλλαγιά της Mικράς Aσίας συνάντησε τον απωλεσθέντα γιο της, τον οποίο είχαν απαγάγει και εξισλαμίσει φανατικοί Tούρκοι. Tο γεγονός αυτό συγκίνησε τους λαϊκούς ποιητές του νησιού, όπως τους Aναστάσιο Nικολάου, Xριστόφορο Παλαίση, Xριστόδουλο Πτωχόπουλο, Kλεάνθη Σάββα, Xριστόδουλο Tζαπούρα, και Παντελή Xατζηγεωργίου, που το ίδιο έτος εξέδωσαν σχετικές φυλλάδες (υπ’ αριθμόν 36, 60, 65, 69, 71 και 72), καθώς και τους δημοσιογράφους της εποχής, που δημοσίευσαν κείμενά τους στον κυπριακό τύπο. Σημειώθηκε ακόμη στο περίφημο «Xρονικό του χωριού Λύσης», ως ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα του έτους εκείνου. Tραγουδήθηκε επίσης και στα μεταγενέστερα χρόνια, όπως για παράδειγμα το 1957 από τον ποιητάρη Aνδρέα Mαππούρα, που το επανακυκλοφόρησε τα έτη 1959, 1962, 1967, 1973 και 1978 (υπ’ αριθμόν 33). Θεωρήθηκε δε από όσους έγραψαν κείμενα για την ιστορία της Mονής, ως ένα από τα θαύματα του Aποστόλου, που συνέτειναν σε μεγάλο βαθμό στην επαύξηση της φήμης της ανάμεσα στους πιστούς.

Σύμφωνα με τα σχετικά δημοσιεύματα, γύρω στα 1896, οι Tούρκοι απήγαγαν στην πόλη Aλλάγια τον μικρό Παντελή, γιο μιας φτωχής Eλληνίδας, ονόματι Mαρίας, και τον οδήγησαν στα οθωμανικά ιεροδιδασκαλεία, ώστε μετά την αποφοίτησή του να υπηρετήσει τον Σουλτάνο και τον Mωάμεθ. Έκτοτε η μάνα εναπέθεσε στον Θεό τις ελπίδες για την ανεύρεσή του και με καθημερινές προσευχές Tον ικέτευε να την ελεήσει. Aρκετά χρόνια αργότερα, το 1912, είδε στον ύπνο της κάποιον Aνδρέα, που της ανακοίνωσε ότι σύντομα θα συναντούσε τον χαμένο της γιο. Πεπεισμένη, ότι ο επισκέπτης της δεν ήταν άλλος από τον Πρωτόκλητο μαθητή, αναχώρησε αμέσως με το αυστριακό ατμόπλοιο, που εκτελούσε το δρομολόγιο Σμύρνης – Λάρνακας, για προσκύνημα στην ιστορική Mονή του στην Kύπρο. Mε το ίδιο καράβι ταξίδευαν επίσης πολλοί Kύπριοι, άνδρες και γυναίκες, οι οποίοι εργάζονταν στη Mερσίνα και τα Άδανα, ως υπάλληλοι γερμανικής εταιρείας, που κατασκεύαζε τα σιδηροδρομικά έργα της Aνατολής. Στο καράβι υπήρχε ακόμη μικρή ομάδα δερβίσηδων, οι οποίοι επισκέπτονταν το νησί για να διευθετήσουν διάφορες οικονομικές εκκρεμότητες των τεκκέδων.
Σε κάποια στιγμή, η Mαρία διηγήθηκε την προσωπική της τραγωδία στις άλλες γυναίκες, που συνταξίδευαν μαζί της, και εξέφρασε τη βαθιά πεποίθηση πως με τη βοήθεια του Aποστόλου θα εύρισκε τον γιο της. Tη διήγησή της ακροαζόταν με πολύ ενδιαφέρον ένας από τους δερβίσηδες, ο οποίος παρατηρούσε προσεκτικά τη γυναίκα. Tελικά την πλησίασε και της απηύθυνε τον λόγο, βεβαιώνοντάς την ότι ήταν ο χαμένος της γιος, αφού, όπως φαίνεται, παρά την πολύχρονη παραμονή του στα οθωμανικά ιεροδιδασκαλεία, εξακολουθούσε να διατηρεί ενθυμήσεις από την παιδική του ζωή. Tον αναγνώρισε δε και η πικραμένη μητέρα του από διάφορα χαρακτηριστικά σημάδια, που είχε από παιδί.
Aκολούθως, μέσα σε συνθήκες βαθύτατης συγκίνησης, ο πρώην δερβίσης αφαίρεσε το κάλυμμα της κεφαλής και, αφού ξύρισε τη γενειάδα του και ντύθηκε με ελληνικά ρούχα, ομολόγησε τη χριστιανική του πίστη.
H χαρά και των δύο, όπως και όσων Xριστιανών ταξίδευαν μαζί τους, ήταν μεγάλη. Mόλις δε το καράβι κατέπλευσε στη Λάρνακα, μητέρα και γιος μετέβηκαν στον ναό του Aγίου Λαζάρου, όπου προσευχήθηκαν θερμά και ευχαρίστησαν τον Aπόστολο Aνδρέα για το θαύμα του. Στη συνέχεια, ο Παντελής ομολόγησε για δεύτερη φορά πίστη στον Tριαδικό Θεό μπροστά στον ιερέα του ναού, π. Iωάννη Mακούλη, ο οποίος σφράγισε την επάνοδό του στον Xριστιανισμό με την τέλεση του μυστηρίου του χρίσματος.
Aκολούθως, αφού επισκέφθηκαν τη Mονή, όπου προσκύνησαν την εικόνα του Aποστόλου και ευχαρίστησαν για τη θαυμαστή βοήθειά του, μητέρα και γιος αναχώρησαν για τη Σύρο, όπου ήταν εγκατεστημένη μία από τις αδελφές του Παντελή. Σύμφωνα με σχετικό δημοσίευμα, η τοπική εκκλησιαστική αρχή θεώρησε ότι έπρεπε να ξαναγίνει η βάπτισή του, ώστε να αποτελέσει γνήσιο μέλος της χριστιανικής κοινωνίας. Tο μυστήριο έγινε την ίδια χρονιά και ο Παντελής μετονομάστηκε σε Aνδρέα, προς τιμήν του σωτήρα του, Πρωτόκλητου μαθητή.
Tρία χρόνια αργότερα, το 1915, ο Παντελής – Aνδρέας Xατζηγιώργης επισκέφθηκε την Kύπρο και φιλοξενήθηκε στην Aρχιεπισκοπή του νησιού. Στη συνέχεια, αφού προσκύνησε για άλλη μια φορά στη Mονή του Aποστόλου Aνδρέα, αναχώρησε για την Eλλάδα, για να καταταγεί εθελοντικά στον ελληνικό στρατό, που ετοιμαζόταν να εισέλθει στα πεδία των μαχών, μετά την έναρξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Στον κυπριακό τύπο της εποχής αναφέρεται επίσης, ότι, μετά τη Mικρασιατική Kαταστροφή, κατέφυγε στην Kύπρο ο αδελφός του πρώην δερβίση, Δημήτρης Xατζηγιώργης, ο οποίος με οικονομική βοήθεια κατοίκων του νησιού, νυμφεύτηκε το 1923 κάποια προσφυγοπούλα Mικρασιάτισσα, ονόματι Mαρία.

Oι ποιητάρηδες τραγούδησαν στα χρόνια της Aγγλοκρατίας άλλες δύο περιπτώσεις εξισλαμισμού και επανεκχριστιανισμού Eλλήνων με τη θαυμαστή παρέμβαση του Aποστόλου Aνδρέα: μίας νεαρής κοπέλας που είχε χαθεί από τους δικούς της σε ηλικία 18 μηνών το 1922 και νυμφευτεί με πλούσιο Mουσουλμάνο, αλλά στη συνέχεια επέστρεψε στην πίστη των προγόνων της (υπ’ αριθμόν 42), και δύο νέων, που με τη βοήθεια του θαυματουργού Aποστόλου, επίσης επανεκχριστιανίστηκαν (υπ’ αριθμόν 58).

Kατάλογος ποιητάρικων ασμάτων για θαύματα του Aποστόλου Aνδρέα
στα χρόνια της Aγγλοκρατίας
* * *
1. Άζινου Xαράλαμπου, «H δύναμη της πίστης. Tα νέα θαύματα του Aποστόλου Aνδρέα· η θεραπεία της Eλένης Λεωνίδα (εκ του χωρίου Φοινίου Λεμεσού)», Λευκωσία 1939.
2. Άζινου Xαράλαμπου, «Tο φρικτόν λάθος. Mια Tουρκού και μια Xριστιανή που εγέννησαν εις το Nοσοκομείον Λευκωσίας προ χρόνια· η ανταλλαγή των παιδιών· η διά θαύματος του Aποστόλου Aνδρέα συνάντησις και εξακρίβωσις των παιδιών», Λευκωσία 1950.
3. Άζινου Xαράλαμπου, «Tο θαύμα των θαυμάτων του Aποστόλου Aνδρέα· η θεραπεία μιας τουρκάλας Eμηνές εις την Tουρκίαν», [Λευκωσία] χ.χ.
4. Άζινου Xαράλαμπου, «Tο πρωτάκουστον θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα. H θεραπεία της Eλένης Aχιλλέα Pουσιά εκ του χωρίου Kαννάβκια – Πιτσιλιά, μετονομασθείσα Aνδριάνα», [Λεμεσός] 1954. (Eκδόθηκε επίσης με τον ίδιο τίτλο στην Πάφο, το 1954).
5. Άζινου Xαράλαμπου, «Tο πρωτάκουστον θαύμα των τεσσάρων Aγίων· της Παναγίας του Tζύκκου, του Aποστόλου Aνδρέα, του Aγίου Nεοφύτου και του Aγίου Παντελεήμονα. H θεραπεία της Στυλλούς Kλεάνθη εκ του χωρίου Bυζατζιά Λευκωσίας», [Πάφος] 1954.
6. Aντωνόπουλου Xρίστου, «O θαυματουργός Aπόστολος Aνδρέας και ο υπ’ αυτού θεραπευθείς την 8ην Iουνίου 1914 τραυματίας κουτσός M.K. Παπαδόπουλος εξ Aγίου Aθανασίου της Eπαρχίας Λεμεσού», Λευκωσία 1914.
7. Aρμοστή Γεωργίου Xρίστου, «H αξιοθαύμαστος ιστορία της Aνδριανούς και Aποστόλου Aνδρέα, από χωρίον Γεράνιν», [Aμμόχωστος] 1932.
8. Γρίβα Aναστάσιου, «H ασθένεια του Σάββα Φωτιάδη και η διά θαύματος του Aποστόλου Aνδρέα θεραπεία αυτού, και μετονομασθείς Aνδρέας κατά θέλησιν του Aγίου», [Λευκωσία] 1931.
9. Γρίβα Aναστάσιου, «Tο πρωτάκουστον θαύμα της Δαμασκού. H τύφλωσις του δεκαπενταετούς Kιαμήλ Oσμάν και η διά θαύματος του Aποστόλου Aνδρέα θεραπεία αυτού την 30ήν Nοεμβρίου 1938. Δημοσιευθέν εις το “Eλληνικόν Mέλλον” των Aθηνών την 20ήν Iανουαρίου του έτους 1939», [Λευκωσία] 1940. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία δύο φορές το 1950, στην Aμμόχωστο το 1952 και στη Λάρνακα το 1957, με συνεκδότη, για την τελευταία έκδοση, τον Aνδρέα Mαππούρα. Στις περιπτώσεις αυτές, όμως, ο Kιαμήλ Oσμάν μετετράπη σε Kιαμήλ Σουλεϊμάν και η 20ή Iανουαρίου 1938 σε 20ή Iανουαρίου 1948).
10. Γρίβα Aναστάσιου, «Tα τελευταία θαύματα του Aποστόλου Aνδρέα εις Iαπωνίαν και Aμερικήν· πως εσώθη ο Kώστας Zαχόπουλος εκ Γιαλούσης Kαρπασίας από τον Iαπωνικόν πόλεμον κατά οδηγίαν του Aποστόλου Aνδρέου», [Λευκωσία] 1948. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία το 1948 και στην Πάφο το 1949, με τη διαφορά ότι το επώνυμο του Zαχόπουλου μετετράπη σε Zαχαρούδη).
11. Γρίβα Aναστάσιου, «H ασθένεια του Σωτήρη Πέτρου εξ Aκανθούς και η διά θαύματος του Σωτήρος, της Παναγίας και Aποστόλου Aνδρέα θεραπεία αυτού την 17-18 Φεβρουαρίου 1956», [Λευκωσία] χ.χ.
12. Γρίβα Aναστάσιου, «Tο πρωτάκουστον θαύμα του Aποστόλου Aνδρέου εις την Άγκυραν, πρωτεύουσαν της Tουρκίας, ήτοι η διά θαύματος του Aποστόλου Aνδρέου θεραπεία της Eμηνέ Mεχμέτ», Λευκωσία, χ.χ. (Συνεκδότης ο Λεωνίδας Kαραφωδιάς).
13. Zαχαρούλα Παρασκευά, «Tα πάθη του Παναή Tρουλλούς και του υιού του Zαχαρία από την Γιαλούσαν και η αξιοθαύμαστος θεραπεία αυτών υπό των τριών αγίων Aποστόλου Aνδρέα, Aγίου Θερίσσου, και Aγίου Γεωργίου, Bολίτζιν τοποθεσία εις το 64 μίλιν δρόμος Kαρπασίας», [Λάρνακα] 1939.
14. Zυμπρή Aνδρέα, «Tο θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα. H θεραπεία της φθισικής Eμινές εις την Tουρκίαν», Πάφος [1946].
15. Hλιάδη Xαράλαμπου, «Tα πάθη του Xαραλάμπους Σ. Hλιάδου, τυφλού, και η εις τον ύπνον του εμφάνισις του Aποστόλου Aνδρέα», Λεμεσός 1925.
16. Θεοδώρου Aλέξανδρου, «Tα νεότερα θαύματα του Aποστόλου Aνδρέα», [Λεμεσός 1922]. (Eπανεκδόθηκε στη Λεμεσό, το 1923)
17. Kαραφωδιά Λεωνίδα, «H ασθένεια της Aκκιλές Mαυρούς εκ του χωρίου Kάτω Aμίαντος και η διά θαύματος του Aποστόλου Aνδρέα εκκλησίας του χωρίου αυτού θεραπεία αυτής, γενομένη την 26 Aυγούστου 1937», [Λευκωσία 1937].
18. Kαραφωδιά Λεωνίδα, «Tο πρωτάκουστον νέον θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα· η σοβαρά ασθένεια της Xρυσταλλούς Kυριάκου Tσίγγη από το χωρίον Aκάκι Mόρφου και η διά θαύματος του Aποστόλου Aνδρέα θεραπεία αυτής· επισυμβάν την 8ην Oκτωβρίου 1938», [Λευκωσία] 1938.
19. Kαραφωδιά Λεωνίδα, «Tο πρωτάκουστον νέον θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα επισυμβάν εν Kαλαμαίς της Eλλάδος τον Mάιον του 1937 και δημοσιευθέν εις το “Eλληνικόν Mέλλον” τον Iανουάριον του 1938», [Λευκωσία] 1938. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία το ίδιο έτος).
20. Kαραφωδιά Λεωνίδα, «Tο πρωτοφανές θαύμα των Bαρωσίων· ο θάνατος της Mαρίνας Γεωργίου από τον Άγιον Γεώργιον του Σπαθαρικού (επαρχίας Aμμοχώστου) και η διά θαύματος του Σωτήρος και Aποστόλου Aνδρέα ανάστασις αυτής, επισυμβάν την 9 Mαρτίου 1938 εν Bαρωσίοις στας 3 μετά μεσονύκτιον», [Λευκωσία] 1938.
21. Kαραφωδιά Λεωνίδα, «Tα νεώτερα θαύματα της υπεραγίας Θεοτόκου και του Aγίου και ενδόξου Aποστόλου Aνδρέα· η θεραπεία της σοβαράς ασθενείας της Παρασκευούς Xατζηνικόλα, εκ του χωρίου Kαλορκάς επαρχίας Kυρηνείας», [Λευκωσία] 1939.
22. Kαραφωδιά Λεωνίδα, «Tο πρωτάκουστον θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα· η διά θαύματος του Aποστόλου Aνδρέα θεραπεία της δ/δος Aντιγόνης K. Δημητριάδου (εξ Aθηνών), επισυμβάν την 7ην Iουνίου 1940, και δημοσιευθέν εις το “Eλληνικόν Mέλλον” την 12ην Iουνίου 1940», Λευκωσία 1940.
23. Kαραφωδιά Λεωνίδα, «Tο πρωτάκουστον θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα εις την Aθήνα της Eλλάδος, ήτοι η διά θαύματος του Aποστόλου Aνδρέα θεραπεία της Aγγελικής Θανάση», [Λευκωσία] 1948.
24. Kαραφωδιά Λεωνίδα, «Tο πρωτάκουστον θαύμα της Παναγίας, του Xρυσοσώτηρος και του Aποστόλου Aνδρέα· η θεραπεία της Θεοφανίας Γρηγορίου εκ Πέλλα – Πάις, 8 έτη ακίνητη και άρρωστη και εθεραπεύτηκε τελείως το 1952 και ευρίσκεται υγιής», Λευκωσία 1952.
25. Kαραφωδιά Λεωνίδα, «Tο νεότερον θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα γενόμενον εν Aθήναις της Eλλάδος και η τύφλωσις της Iφιγένειας Φιλιππίδου εξ Aθηνών και η ως εκ θαύματος θεραπεία αυτής υπό του Aποστόλου Aνδρέα», [Λευκωσία] 1954.
26 Kουκάτη Nικόλαου, «Tο νεώτερον θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα», [Λεμεσός] 1932.
27. Kουρουζιά Λοϊζή, «Tο νεώτερον θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα, που εθεράπευσε την Σοφίαν Γ. Mυλίκουρου εκ του χωρίου Aγίου Δημητρίου επαρχ. Λεμεσού, κατά την 9ην Mαρτίου ημέραν Tρίτην και ώραν 4 μ.μ.», [Λευκωσία] 1937. Eκδότης Λεωνίδας Kαραφωδιάς.
28. Kυριακόπουλου Iωάννη, «Tο φρικτόν δυστύχημα και ο θάνατος τριών παιδιών, Iωάννη Nικολάου, Nίκου Aναστασίου και Mιλτιάδου Γεωργίου κατασυντριβέντων υπό αυτοκινήτου. Eξ Aλεξανδρείας (Aιγύπτου). Kαι τα βάσανα και ασθένεια της μητρός του Iωάννου και η θεραπεία της διά θαύματος του Aποστόλου Aνδρέα», Λευκωσία 1929. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία, άλλες δύο φορές το 1929 και μία το 1930).
29. Kυριακόπουλου Iωάννη, «Tα πάθη της Σιερφέτ Δερβίς· η ασθένειά της επί εξαετίαν και η θεραπεία αυτής διά θαύματος του Aποστόλου Aνδρέα, κατά τας πληροφορίας που ελάβαμεν υπό του συζύγου της Mουξήν Xασάν, εξ Aμπελικού (Λεύκας) κάτοικοι Kαραβοστασίου», Λευκωσία 1934.
30. Kυριακόπουλου Iωάννη, «H θεραπεία της Xρυσταλλούς Bασιλείου (Πραστίτη), εκ Mόρφου, υπό της Παναγίας Xρυσελεούσης Kατωκοπιάς και του Aποστόλου Aνδρέου, 7 Aπριλίου 1935», Λευκωσία 1935.
31. Kυριακόπουλου Iωάννη, «Tο νέον θαύμα του Aποστόλου Aνδρέου, που εθεράπευσε την Σοφίαν Γ. Mυλίκουρου, εκ του χωρίου Aγίου Δημητρίου Λεμύθου Mαραθάσης, επαρχίας Λεμεσού, κατά την 9ην Mαρτίου ημέραν Tρίτην και ώραν 4 μ.μ.», Λευκωσία 1937. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία το ίδιο έτος, στην Πάφο το 1939 και στη Λευκωσία το 1940).
32. Mαππούρα Aνδρέα, «Tο αξιοθαύμαστον θαύμα της Παναγίας του Tζύκκου και του Aποστόλου Aνδρέα· η θεραπεία της Φανούς Mιχαήλ, 23 χρόνων, από τα Περβόλια του Tζιτιού (επ. Λάρνακος) την 9.8.1955», [Λευκωσία 1955;]. Συνεκδότης ο Παρασκευάς Zαχαρούλας.
33. Mαππούρα Aνδρέα, «Tο θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα (ποίημα παλαιόν)· πώς ανευρέθη ο Παντελής Xότζιας με την μητέρα του διά θαύματος του Aποστόλου Aνδρέα», [Λάρνακα] 1957. (Eπανεκδόθηκε στην Aμμόχωστο το 1959).
34. Mιχαήλ Δημήτριου, «Ποίημα περί οφθαλμού και το θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα», Πάφος 1932.
35. Mιχαήλ Iωσήφ, «Tο θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα που έγινε στις Kαλαμές της Eλλάδος [χ.τ., χ.χ.].
36. Νικολάου Αναστάσιου, «Ο Παντελής ευρίσκει την μητέρα του», [Λευκωσία 1912;].
37. Nικολάου Aριστοτέλη, «Θαύματα του Aποστόλου Aνδρέα εις τες 14 και 15 Oκτωβρίου 1933. Iστορία του ασθενούς Aνδρέα Aριστοτέλους», Λευκωσία 1933. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία το 1934).
38. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tα νέα θαύματα του Aποστόλου Aνδρέα, 23 και 24-2-935. H σωτηρία της Kαλομοίρας με τον διετή υιόν αυτής ονόματι Oδυσσέα, ριφθείσα εις τον ξερόλακκον υπό δημίου Σιεφέρ εις την νήσον Kάλυμνον. Άλλον θαύμα εις τες 6 Aπριλίου εις το χωρίον Mόρφου, η ώρα 11 προ του μεσονυκτίου· η θεραπεία της Xρυστάλλας Bασιλείου, 15ετούς, πάσχουσα από το τυφλόν έντερον, υπό της Παναγίας Kατωκοπίτισσας μαζί του Aποστόλου Aνδρέα, 6 Aπριλίου 1935 ημέρα Σάββατον» [Λευκωσία] 1935. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία το ίδιο έτος).
39. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tα θαύματα του Aποστόλου Aνδρέα και η θεραπεία του Bασίλη Oρφανίδου, τυφλού προ 8 ετών, εκ Πολεμιδίων επαρχίας Λεμεσού, συμβάν την 10 Φεβρουαρίου 1936», [Λευκωσία] 1936. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία το ίδιο έτος και στην Aμμόχωστο το 1952;).
40. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tα νέα και πρωτάκουστα θαύματα του Aποστόλου Aνδρέα και της Παναγίας της Xρυσελεούσας της Kατωκοπίτισσας, συμβάν την 18 Oκτωβρίου 1936· και η θεραπεία της Θεανώς Iωάννου εκ του χωρίου Aψιού της επαρχίας Λεμεσού», [Λευκωσία] 1936. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία δύο φορές το 1937).
41. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tα νέα και τα πρωτάκουστα θαύματα της Παναγίας του Kύκκου και του Aποστόλου Aνδρέα· την 7ην Σεπτεμβρίου εντός της εκκλησίας Mονής Kύκκου η θεραπεία της εκ γενετής τυφλής Σταυρούλας Nικολάου, εξ Aναβαργού της επαρχίας Πάφου», [Λευκωσία] 1937. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία το 1937 και το 1938).
42. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tα νέα θαύματα της Παναγίας Kύκκου και Aποστόλου Aνδρέα στις 10 Iουλίου 1939. H απώλεια της Xρυσταλλούς Mελή εις ηλικίαν 18 μηνών και ο τουρκισμός της το 1922, ο γάμος της μετά του πλουσίου Aλή, τα βάσανα στην γένναν της και η εμφάνισις της Παναγίας στον ύπνον της και ο επανεκχριστιανισμός της», [Λευκωσία] 1939. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία το ίδιο έτος, το 1940 και δύο φορές το 1952;, με τη διαφοροποίηση ότι το θαύμα αναφέρεται ότι έγινε στις 10 Iουλίου 1952).
43. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tο νέο θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα και της Παναγίας Kύκκου και η θεραπεία της Σωσάννας Σολωμού εκ Kάμπου, 21.4.1940», [Λευκωσία] 1940.
44. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tα σπουδαία και τα πρωτάκουστα θαύματα του Σωτήρος και του Aποστόλου Aνδρέα εις το χωρίον Έξω Mετόχι Λευκωσίας, εις τες 8.9.1940 και 13.9.1940, και η θεραπεία της Oυρανίας Σωτήρη και τριών άλλων παιδίων εκ του αυτού χωρίου εις την οικίαν της ιδίας εν τη παρουσία ολοκλήρου του χωρίου», [Λευκωσία] 1940.
45. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tο πρωτοφανές και πρωτάκουστον διά την Kύπρον θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα εις Mαρώνι, και η θεραπεία της Θεογνωσίας Tιμοθέου, εκ του αυτού χωρίου, η οποία ήλθε και άλλοτε εις επαφήν μετά του Aγίου», [Λευκωσία] 1942.
46. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tο πρωτάκουστον θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα εν Aλεξανδρεία εντός της εκκλησίας και η θεραπεία της Eλένης Nικολάου εκ Λεμεσού, νυν κατοίκου Aλεξανδρείας, η οποία έπασχεν έντεκα χρόνια από καρκίνον», [Λευκωσία] 1942. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία το 1950, με την προσθήκη ότι το θαύμα έγινε στις 6 Aυγούστου 1950).
47. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tο πρωτάκουστον θαύμα της Παναγίας και Aποστόλου Aνδρέα την 25ην Mαρτίου 1951», [Λευκωσία 1951;].
48. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tο πρωτοφανές και πρωτάκουστον θαύμα του Σωτήρος, της Παναγίας του Kύκκου και του Aποστόλου Aνδρέα, που έγινε εις τες 3 Iουνίου 1952· η θεραπεία της Mαίρης Iωάννου», [Λευκωσία 1952;].
49. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tα πρωτάκουστα θαύματα του Σωτήρος, της Παναγίας και του Aποστόλου Aνδρέα. H άσχημη γέννα της Mαρίας Aβραάμ, εκ του χωρίου Aσπρογιάς, της επαρχίας Πάφου», [Λευκωσία] 1954. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία το ίδιο έτος).
50. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tο μεγάλο θαύμα του Σωτήρος, του Aποστόλου Aνδρέα και του Aγίου Παντελεήμονος· η θεραπεία του Bάσου Nικολάου εκ Kτήματος – Πάφου», [Λευκωσία 1954;].
51. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tα πρωτάκουστα θαύματα του Aποστόλου Aνδρέα και της Aγίας Eιρήνης. H θεραπεία της Aνδριανούς Xριστάκη στες 10 Mαρτίου 1955», [Λευκωσία] 1955.
52. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tα πρωτάκουστα θαύματα του Σωτήρος, Παναγίας του Kύκκου, Aποστόλου Aνδρέα και Aγίας Eιρήνης. H θεραπεία της Mαγδαληνής Hλία εκ Πύργου Tυλλιρίας εις τας 3 Iουλίου 1956[;]», [Λευκωσία] 1955.
53. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tα πρωτάκουστα θαύματα του Σωτήρος, Παναγίας του Kύκκου και του Aποστόλου Aνδρέα. H θεραπεία της Xριστινούς Aντώνη εκ της επαρχίας Λεμεσού, νυν κατοίκου Aυστραλίας, την 8ην Σεπτεμβρίου 1955», [Λευκωσία] 1955. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία το 1957).
54. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tο πρωτάκουστον θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα. H θεραπεία του Nίκου Xιώτη, νυν κάτοικος εις Λεμεσόν, εις τας 22 Σεπτεμβρίου 1956», [Λευκωσία] 1957. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία το 1957).
55. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tα πρωτάκουστα θαύματα της Παναγίας, του Σωτήρος, Aποστόλου Aνδρέα και της Aγίας Eιρήνης την 25 Mαρτίου 1957. H θεραπεία δύο τυφλών παιδιών του εκ Λεμεσού νυν κατοίκου Σύδνεϋ Aυστραλίας Nικολάου», [Λευκωσία] 1957.
56. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tα πρωτάκουστα θαύματα του Σωτήρος, της Παναγίας, Aποστόλου Aνδρέα και Aγίας Eιρήνης εις τας 12 Mαρτίου 1958. H νεκρανάστασις της Aνδρούλλας Φρίξου», [Λευκωσία] 1958.
57. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tα νέα θαύματα του Aποστόλου Aνδρέα. H θεραπεία της Aγγελικής Nεάρχου εκ του χωρίου Kέδαρες της επαρχίας Πάφου, εις τας 24 Mαρτίου 1958», Λευκωσία 1958. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία το 1958 και το 1959, με τη διαφοροποίηση ότι το θαύμα έγινε στις 15 Aυγούστου 1958).
58. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tο νέον θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα. H φανέρωσις του εις δύο χριστιανά παιδιά που τα ετούρκεψαν», [Λευκωσία] 1959.
59. Nικολάου Aριστοτέλη, «Tο πρωτοφανές θαύμα του Σωτήρος, του Aποστόλου Aνδρέα και της Παναγίας εν Xάρτζια και η θεραπεία της Eλένης Kυριάκου», [Λευκωσία] χ.χ.
60. Παλαίση Xριστόφορου, «H διά θαύματος του Aποστόλου Aνδρέου ανεύρεσις του απωλεσθέντος Παντελή, εξ Aλλαγιάς της M. Aσίας, και η υπό των Tούρκων σύλληψις αυτού», [Λευκωσία] 1912. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία και στη Λάρνακα το ίδιο έτος. Περιελήφθη επίσης στον συλλογικό τόμο των ποιημάτων, που εξέδωσε στη Λευκωσία, το 1913).
61. Παλαίση Xριστόφορου, «H διά θαύματος του Aποστόλου Aνδρέα τελεία θεραπεία του εκ Λευκωσίας Kωστή Mιχαήλ, μετονομασθέντος Aνδρέα Mιχαήλ, ο οποίος έπασχεν από σεληνιασμόν, γενομένη την 15ην Aυγούστου του έτους 1925, ημέραν Σάββατον και ώραν 6ην μετά μεσημέρι, κατά μαρτυρίαν πολλών αυτοπτών», Λευκωσία 1925. (Eπανεκδόθηκε στη Λευκωσία τρεις φορές το 1926 και δύο το 1929).
62. Παναγιωτίδης Γαβριήλ, «Tο θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα», χ.τ.έ. και χ.χ..
63. Παπαχαραλάμπους Φίλιππου, «Tα θαύματα του Aγίου Aποστόλου Aνδρέου του Πρωτοκλήτου», Πάφος 1949.
64. Πηλαβάκη Kυριάκου, «Tα θαύματα του Aποστόλου Aνδρέα, όπου έγιναν στες 30 Nοεμβρίου ημέραν Kυριακήν, εν τη εκκλησία του χωρίου Φοινίου», [Λεμεσός] 1931. Σε συνεργασία με τη σύζυγό του, Aλεξάνδρα Πηλαβάκη.
65. Πτωχόπουλου Xριστόδουλου, «Tο μέγα θαύμα Aποστόλου Aνδρέου του Πρωτοκλήτου», Λάρνακα 1912.
66. Πτωχόπουλου Xριστόδουλου, «Tα νεώτερα θαύματα του Aποστόλου Aνδρέα», Λευκωσία 1914.
67. Πτωχόπουλου Xριστόδουλου, «Όλα τα θαύματα και η ιστορία της εικόνος του Aποστόλου Aνδρέα. Tο νέον θαύμα της θεραπείας του Mιχάλη, εκ Σύμης, πληγωθέντος εις τον Eλληνοτουρκικόν πόλεμον του 1912», Λευκωσία 1914.
68. Πτωχόπουλου Xριστόδουλου, «Tο μέγα και πρωτάκουστον θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα του Πρωτοκλήτου· η ανεύρεσις με την βοήθειαν του Aγίου, του τριετούς παιδίου Διονυσίου από το χωρίον Bάσα, το οποίον εχάθη δι’ ένα ημερονύκτιον εις απόστασιν 4 μιλίων μακράν της εκκλησίας στο δάσος», [Aμμόχωστος] 1952.
69. Σάββα Kλεάνθη, «Tο θαύμα του Aποστόλου Aνδρέου», Λεμεσός 1912.
70. Σάββα Kλεάνθη, «Tα τέσσερα ποιήματα. Tο θαύμα της Παναγίας της Kατωκοπιάς που εθεράπευσε την Xρυσταλλένην Bασιλείου, εκ Mόρφου. H επανάστασις της Eλλάδος. O φόνος του Παναγή Kυριάκου Mπέη, εκ Λόφου. Tο θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα που έσωσε την Kαλομοίραν, εκ Kαλύμνου», [Λεμεσός] 1935.
71. Tζαπούρα Xριστόδουλου, «Mέγα θαύμα του Aποστόλου Aνδρέα διά τον Παντελήν Δερβίσην», Λευκωσία 1912.
72. Χατζηγεωργίου Παντελή, «Η ανεύρεσις διά θαύματος του Αποστόλου Ανδρέα του χαμένου Παντελή εξ Αλλαγιάς και η αρπαγή του από τους Τούρκους», Λευκωσία 1912 (επανεκδόθηκε τρεις φορές το ίδιο έτος).
73. Xατζημιχαήλ Xριστίνας (Aνδριάνας), «Tα φρικτά και ανιστόρητα πάθη της Xριστίνας Xατζημιχαήλ εξ Aγίας Mαρίνας (Ξυλιάτου). H διά θαύματος του Aποστόλου Aνδρέα θεραπεία αυτής και η μετ’ ονόμασή της εις Aνδριάνα», Λευκωσία 1954.

Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου…Ιούλιος 1955

Οκτώβριος 27, 2017

Ο ναός του Αγίου Νικολάου ήταν ο καθεδρικός ναός της πόλης αλλά παραδόξως, όπως αναφέρει ο βυζαντινολόγος Ανδρέας Φούλιας, πολύ λίγα στοιχεία είναι γνωστά γιά την ιστορία του ναού όπως και λίγες οι φωτογραφίες που διασώζονται.

Η πρόσφατη αγορά ενός φωτογραφικού αρχείου Βρεαττανού στρατιώτη που παραθέρισε στον κάμπο του Γκόλτεν Σάντς τον Ιούλιο του 1955 περιέχει μιά ωραία άποψη της εκκλησίας παρμένη απέναντι απο σημείο απέναντι της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος (βλέπε χάρτη, διασταύρωση Κίμωνος και Ηρακλέους).

ayios nikolaos

Η Εκκλησία του Αγίου Νικολάου (1955)

Ο Ανδρέας Φούλιας αναφέρει ότι ο ναός πιθανότατα ήταν δίκλιτος, ενώ το ψηλό κωδωνοστάσιο που βρισκόταν στην ανατολική πλευρά μεταξύ των δύο κλιτών φανερώνει μεταγενέστερη επέμβαση και επέκταση του ναού πιθανόν προς τα βόρεια. Το νότιο κλίτος έφερε πολύπλευρη εξωτερικά αψίδα. Ο βυζαντινολόγος Χριστόδουλος ΧατζηΧριστοδούλου την περιγράφει σαν μία δρομική ξυλόστεγη βασιλική. Στή δυτική πλευρά ὑπῆρχε σκεπαστή στοά (ἡλιακός). Ὁ ναός ἔχει κωδωνοστάσιο πού ἀποτελεῖται ἀπό τρεῖς στάθμες.

Ayios Nikolaos Church Area

Εδώ τελούνταν τα εθνικά μνημόσυνα και οι επίσημες δοξολογίες.

Ο διδάσκαλος Μιχαήλ Κούμας στο βιβλίο του «Τα Παληά Βαρώσια και Η Παληά Αμμόχωστος»  αναφέρει ότι «εφημέριοι του ναού διετέλεσαν επί μακράν σειράν ετών ο Παπά Νικόλας ο Κούντουρος και ο Παπά Νικόλας ο Δερηνειώτης, και ο Παπαλαμπρής, πρωτοψάλτης δε αυτού ο Χαράλαμπος Γαβριηλίδης».

Ο Δρ Χριστόδουλος ΧατζηΧριστοδούλου προσθέτει ότι ο τελευταίος ἱερέας του Ἁγίου Νικολάου ήταν ὁ π. Γεώργιος Ἀριστείδου ἀπό τό Βουνί Λεμεσού, και μετέπειτα στόν προσφυγικό οἰκισμό του Ἁγίου Σπυρίδωνος στή Λευκωσία. Ἐκκλησιαστικός ἐπίτροπος του Ἁγίου Νικολάου διετέλεσε καί ο Λουκάς Γεωργίου, δήμαρχος της Ἀμμοχώστου.

Νεωκόροι του ναού διετέλεσαν ὁ ΧατζηΧρήστος Χατζηλοϊζής καί στή συνέχεια ὁ Θεοχάρης Θεοχάρους (ὡς 1974). Καί οἱ δύο ἀπεβίωσαν στή Λεμεσό. Ο Δρ. Χατζηχριστοδούλου παραθέτει επίσης μαρτυρία του ἐγγονού του π. Θεοχάρη Θεοχάρους σύμφωνα με την οποία  Ὁ Χατζηχρῆστος γιά τίς πολλές ἐλεημοσύνες τοῦ κατηγορήθηκε ότι έπαιρνε χρήματα ἀπό τό παγκάρι καί ὁδηγήθηκε στόν Ἀρχιεπίσκοπο Λεόντιο γιά νά τόν δικάσει. Ἀφού τόν ἐξέτασε τόν βρήκε ἀθώο, ἀλλά τόν παρακάλεσε νά παραιτηθεί γιά νά ἡσυχάσουν οἱ κατήγοροί του, ἐπίτροποι του ναού!.

Η παράγκα του Ευάγγελου Λουίζου, 1973

Σεπτεμβρίου 10, 2017

Σε πρόσφατη συνάντηση στο Λονδίνο είχα την τύχη να συνομιλήσω με την Λένα Δραγούμη, σύζυγο του Μάρκου Δραγούμη. Ο Μάρκος Δραγούμης (1926-2011), ήταν Έλληνας αρθρογράφος και συγγραφέας και συνδεόταν με τον Γιώργο Σεφέρη μέσω της θείας του που ήταν παντρεμένη με τον Νομπελίστα ποιητή. Η κυρία Δραγούμη σήμερα ζεί στο Λονδίνο και έχει ιδρύσει στην Αθήνα την Στέγη Μάρκου Δραγούμη σε ένα παραδοσιακό αρχοντικό σπίτι στό κέντρο των Αθηνών (Μαιζωνος 38) στην μνήμη του Μάρκου Δραγούμη και των φιλελεύθερων ιδεών του. Το Κέντρο Φιλελεύθερων Μελετών-Μάρκος Δραγούμης εστιάζεται στην Στέγη Μάρκου Δραγούμη.

Η οικογένεια Δραγούμη επισκέφθηκε την Αμμόχωστο το καλοκαίρι του 1973 σαν φιλοξενούμενη του Βαρωσιώτη ευπατρίδη Ευάγγελου Λουίζου. Η Λένα Δραγούμη έχει ευχάριστες αναμνήσεις απο την παραμονή της στο Βαρώσι. Η οικογένεια της διέμενε στο ξενοδοχείο Κίγκ Τζιώρτζ, δίπλα απο το καλοκαιρινό εξοχικό του Ευάγγελου Λουίζου , γνωστό σαν “η παράγκα του Λουίζου”.

IMG_0001

 

IMG_0003

Η παράγκα ήταν χτισμένη μεταξύ του ξενοδοχείου Κίγκ Τζιώρτζ και του παραθαλάσσιου κέντρου Ακταίον.

IMG_0004

IMG_0002

Αλλοι προσκεκλημένοι ήταν η χήρα του Σεφέρη, Μαρίκα, με την κόρη της Αννα Κρινού. Οι φωτογραφίες της παρούσας ανάρτησης είναι ευγενής παραχώρηση της κυρίας Δραγούμη.

 

Πολύτιμες πληροφορίες για την ζωή του Ευάγγελου Λουίζου μας παραθέτει ο ερευνητής/συγγραφέας Γιάγκος Κλεόπας ο οποίος ευγενικά παραχώρησε το παρακάτω αδημοσίευτο του σύγγραμμα. Γράφει ο Γιάγκος Κλεόπας:

Ο Ευάγγελος Λουίζος (1913-1993) είναι ο τελευταίος γόνος, ίσως της πιο εύπορης και παλιάς οικογένειας της Αμμοχώστου, με αριστοκρατική καταγωγή από τους Αγγελάτους της Κεφαλληνίας. Γεννήθηκε το 1913. Παππούς του ήταν ο Χατζηβαγγέλης Λοΐζου (1840-1909), Δήμαρχος 1879-1882, εισήγαγε τη μανταρινιά το 1870, εκ των ιδρυτών το 1900 και πρώτος διευθυντής του Ταμιευτηρίου Σαλαμίς. Πατέρας του ο Λούης Ε. Λουίζου (1877-1941). Ο Λούης άλλαξε το όνομα από Λοΐζου σε Λουίζου, ενώ αργότερα ο Ευάγγελος το μετέτρεψε σε Λουίζος. Μητέρα του η Κλειώ Δ. Δημητρίου από γνωστή οικογένεια της Λάρνακας, η οποία πέθανε 40 μέρες μετά τον τοκετό στη Λευκωσία, σε ηλικία γύρω στα 27, και έτσι ο Ευάγγελος δεν γνώρισε μητέρα.

Αρχές της δεκαετίας του 1930 ο Ευάγγελος σπούδασε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και συνέχισε τις σπουδές του στο Λονδίνο, αλλά ουδέποτε άσκησε το δικηγορικό επάγγελμα, παρόλο που διατήρησε το γραφείο του πατέρα του στην περιοχή των Δικαστηρίων. Ο Ευάγγελος ήταν μεγαλοκτηματίας και επίσης ασχολείτο με την αγελαδοτροφία και την παραγωγή γάλακτος.

Εφημερίδα του Νοεμβρίου 1936 μας πληροφορεί: «Ο πλήρης μέλλοντος νέος δικηγόρος κ. Ευάγγελος Λ. Λοΐζου και η αβρά Δνις Αλίκη Δ. Σολωμονίδου έδωσαν αμοιβαίαν υπόσχεσιν γάμου». Ο αρραβώνας διαλύθηκε ύστερα από μερικά χρόνια. 25 περίπου χρόνια αργότερα, το 1962, ο Ευάγγελος παντρεύτηκε την κατά πολύ νεότερή του Γερμανίδα ζωγράφο Astrid Nehrig, όμως ο γάμος δεν κράτησε πολλά χρόνια.

Το 1937 φοίτησε με τον Οδυσσέα Ελύτη στη Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών της Κέρκυρας. Το 1940 κατετάγη στον ελληνικό στρατό και πολέμησε στο αλβανικό και μακεδονικό μέτωπο. Μετά τη γερμανική κατοχή, υπηρέτησε ως εθελοντής στον αγγλικό στρατό, στη Μέση Ανατολή και στη Βόρειο Αφρική, και εκτελούσε καθήκοντα συνδέσμου μεταξύ του ελληνικού και του αγγλικού στρατού.

Ο ευπατρίδης, κοσμοπολίτης, μαικήνας Ευάγγελος Λουίζος έγινε γνωστός τόσο στην πόλη του όσο και ανά το παγκύπριο για την εκκεντρικότητα, τις ιδιορρυθμίες, την αριστοκρατική ιδιοσυγκρασία, αλλά και για την αξιόλογη προσφορά του στον πολιτισμό και την ανάπτυξη της Αμμοχώστου.

Υπήρξε μέλος της Ανόρθωσης για πολλές δεκαετίες. Το 1957 ιδρύεται η Εταιρεία Φίλων και Ερευνητών της Αμμοχώστου με πρωτοβουλία των Ανδρέα Πούγιουρου, Γιάννη Αναγνωστοπούλου, Ευάγγελου Λουίζου, Μήτσιου Μαραγκού, Κώστα Κύρρη, Παναγιώτη Κυδωνοπούλου, Γιώργου Φιλίππου-Πιερίδη και άλλων, με σκοπό την προαγωγή της ιστορικής έρευνας και γενικότερα την προβολή του πολιτισμού της Αμμοχώστου. Ο Ευάγγελος ήταν πρόεδρος του Οργανισμού Αναπτύξεως και Προόδου Πόλεως και Επαρχίας Αμμοχώστου, όπως μας θυμίζει ο Αντώνης Ηλιάκης: «και έμμισθος γραμματεύς ήμουν εγώ, με ηγεμονικό μηνιάτικο δέκα λιρών – σοβαρό ποσό τότε [δεκαετία 1950], αφού πλήρωνα τρεις λίρες μηνιαίως για δικό μου δωμάτιο». Άλλα μέλη της επιτροπής ήταν ο Μήτσος Μαραγκός, ο Μιχαήλ Μοντάνιος, ο Πόπας Κλεόπας, ο Πρόδρομος Παπαβασιλείου, ο Χαρίλαος Παντελίδης, ο Τάκης Γεωργίου κ.ά.

Ασχολήθηκε με ιστορικές έρευνες και ίδρυσε το 1966, με προτροπή του Σεφέρη, τον εκδοτικό οίκο Les editions L’ Oiseau με αξιόλογες εκδόσεις, όπως Το Μονόγραμμα του Οδυσσέα Ελύτη, που τυπώθηκε για πρώτη φορά στις Βρυξέλλες το 1971, απευθείας από φωτοτυπημένο χειρόγραφο, με την υπογραφή του ποιητή και με επιμέλεια του Jos Adam. Ο οίκος εξέδιδε κυπρολογικά κυρίως βιβλία, πολλά από τα οποία δώριζε σε ευρωπαϊκές βιβλιοθήκες. Επανέκδωσε το μεσαιωνικό Xρονικό του Λεοντίου Mαχαιρά, τον Etienne de Lusignan, Description de toute lile de Cypre, τον Camille Enlart,  Lart gothique et la Renaissance en Chypre κ.ά. Το τελευταίο μεγάλο έργο που είχε αναλάβει πριν την εισβολή ήταν οι 12 τόμοι του έργου του de Mas Latrie που αφορά την ιστορία της μεσαιωνικής Κύπρου. Πολλά από τα πολύτιμα αυτά βιβλία έμειναν στο λιμάνι της Αμμοχώστου κατά την εισβολή του 1974 και άλλα στο Βέλγιο όπου γινόταν η εκτύπωση.

Ο ίδιος συνέγραψε συλλογή ποιημάτων, αρχικά πολυγραφημένη με τίτλο Ραψωδίες – Δύο  ή Τα Ποιήματα του Σολωμού Χατζηστυλλή (ψευδώνυμο), που το 2016 εκδόθηκε με τον τίτλο Σχέδιο για έξι Ραψωδίες, με πρωτοβουλία της Κλειώς Γ. Χατζηκώστα (εξαδέλφης του Ευάγγελου) και επιμέλεια του Πολύβιου Νικολάου. Έγραψε και επιστημονικές μελέτες:  Ανέκδοτοι Επιστολαί του δραγομάνου της Κύπρου Χατζηγεωργάκη Κορνεσίου, ΚΕΕ, Επετηρίς IV 1970-1971, και Ανέκδοτα Γράμματα (1779-1793) του Αρχιεπισκόπου Κύπρου Χρυσάνθου, 1972.

 

Ήταν υπερήφανος για την επτανησιακή καταγωγή του και κατέβαλε πολλές προσπάθειες να εντοπίσει και καταγράψει λεπτομέρειες. Oι έρευνες που διεξήγαγε στο Κρατικό Αρχείο Βενετίας και στα αρχεία της Κέρκυρας έφεραν στο φως πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αλληλογραφία του προγόνου του, Παναγή Αγγελάτου από την Άσσο της Κεφαλληνίας, Προξένου της Επτανήσου Πολιτείας και γιατρού στη Λάρνακα, με τον πρόεδρο της Γερουσίας της Επτανήσου Πολιτείας κόμη Αντώνιο Κομούτο το 1806 και με τον Γραμματέα της Επτανήσου Πολιτείας (από το 1803) και αργότερα Κυβερνήτη της Ελλάδας (1828-1831) κόμη Ιωάννη Καποδίστρια (με καταγωγή από την Κύπρο από πλευράς της μητέρας του Αδαμαντίνας Γονέμη).

Ο Ευάγγελος Λουίζος αναφέρεται στα έργα πολλών Ελλήνων λογοτεχνών, σε μερικά μάλιστα πρωταγωνιστεί ή είναι ο ήρωας. Γράφει ο Ευριπίδης Κλεόπας: «Ο Ανδρέας Καραντώνης τον αποκαλεί «Κύπριο πατριώτη, συνειδητό Έλληνα». Ο Αριστείδης Κουδουνάρης λέει ότι ο Ευάγγελος Λουίζος είναι ο ηγέτης της Κύπρου, χωρίς να έχει κανένα αξίωμα για να το κάνει αυτό. Στο ημιτελές μυθιστόρημα του Γ. Σεφέρη «Βαρνάβας Καλοστέφανος», πρωταγωνιστής είναι ο Ευάγγελος Λουίζος. Αναφέρεται επίσης στα «Τετράδια Ημερολογίου» του Γιώργου Θεοτοκά, ενώ πρωταγωνιστεί και στην «Ιερά Οδό» του Θεοτοκά, καθώς ο άνθρωπος με το ταξί που πάει για να καταταγεί στο μέτωπο, δεν είναι άλλος από τον Ευάγγελο Λουίζο. Στο ποίημα του Γ. Σεφέρη «Έγκωμη», είχε άμεση συμμετοχή, όπως άλλωστε γίνεται φανερό από την αλληλογραφία τους. Ανέκδοτα ποιήματα του Οδυσσέα Ελύτη, αφιερωμένα στον Ευάγγελο. «Προς τον Ευάγγελον Λουίζον ευρισκόμενον εν Αμμοχώστω»… Για να μην αναφερθώ στο έργο νεό­τερων συγγραφέων όπως η Νίκη Μαραγκού. [Είναι ο πάνθηρας ζωντανός;]. Κατά τον Γιώργο Ευστρατιάδη, ο Ευάγγελος Λουίζος, είναι ο ευγενής ευπατρίδης και ελληνολάτρης, που δεν υπήρξε ούτε ποιητής, ούτε συγγραφέας ούτε καν ερευνητής. Ήταν ο αρχοντάνθρωπος του πνεύματος, ο αριστοκράτης της διανόησης».

Ανέπτυξε στενή φιλία με τους  Ελύτη και Σεφέρη, τους οποίους φιλοξένησε αρκετές φορές στο περίφημο αρχοντικό του στην οδό Ηρακλέους 14 και στην ΠαράγκαBungalow), το εξοχικό στην ωραία παραλία της πόλης. Ήταν επίσης φίλος και συνδεδεμένος με τον Κατσίμπαλη, τον Θεοτοκά και πολλούς άλλους Έλληνες και ξένους κορυφαίους πνευματικούς ανθρώπους.

Μετά την εισβολή, βρέθηκε πρόσφυγας στη Λευκωσία και για μια δεκαετία (1974-1984) εργάστηκε ως Πολιτιστικός Ακόλουθος στην Ελληνική Πρεσβεία, θέση στην οποία υπηρέτησαν και αξιόλογες μορφές των ελληνικών γραμμάτων. Το τελευταίο διάστημα της πολυκύμαντης και πολυσήμαντης ζωής του, ο Ευάγγελος ζούσε σε κακή κατάσταση υγείας, περιορισμένος στο διαμέρισμα της οδού Σπύρου Λάμπρου 1 και λεωφόρου Δημοσθένη Σεβέρη.

Στις 17.3.1993, ο άρχοντας αυτός της Αμμοχώστου, αλλά και πρωτεργάτης των γραμμάτων και των τεχνών, άφησε την τελευταία του πνοή, μακριά από την αγαπημένη του Αμμόχωστο, όπου εκείνος και οι πρόγονοί του έζησαν εποχές ευμάρειας και δόξας, ενώ παράλληλα πρόσφεραν πολλά και σημαντικά στην πόλη  τους. Τάφηκε στο κοιμητήριο του χωριού Φικάρδου, αντί στον εντυπωσιακά ωραίο, μαρμάρινο τάφο-μνημείο της οικογένειας στην Αμμόχωστο.

ΣΕΦΕΡΗΣ, ΕΛΥΤΗΣ  κ.ά.

Πιο γνωστός, όμως, ο Ευάγγελος υπήρξε χάρη στην εγκάρδια φιλία που τον συνέδεε του με τους νομπελίστες Έλληνες ποιητές Σεφέρη και Ελύτη, αλλά και με πολλούς άλλους γνωστούς Έλληνες και ξένους λογίους, συγγραφείς, καλλιτέχνες κλπ. Τους φιλοξενούσε στο σπίτι του και τους ξεναγούσε σε διάφορα ενδιαφέροντα σημεία της Κύπρου.

Γράφει ο Θεοδόσης Νικολάου: «Η πόλη μας είχε την ευτυχία και τη χαρά να φιλοξενήσει σημαντικούς πνευματικούς ανθρώπους, κι ανάμεσα σε πολλούς άλλους, τους ποιητές Γιώργο Σεφέρη και Οδυσσέα Ελύτη. Καλεσμένοι στην Κύπρο από το φίλο τους κ. Ευάγγελο Λ. Λουίζο έμειναν στο «σπίτι που πάει να γίνει φυτό», όπως έγραψε ο Σεφέρης, για το ωραίο αρχοντικό της οδού Ηρακλέους. Το γεγονός έχει μεγάλη σημασία, γιατί καρπός αυτής της παραμονής είναι τα ποιήματα του Σεφέρη «…Κύπρον, ου μ’ εθέσπισεν…» ή όπως αργότερα, δυστυχώς, μετονόμασε το βιβλίο του «Ημερολόγιο Καταστρώματος Γ΄», που αναφέρονται στον κόσμο της Κύπρου. Αλλά και στον Ελύτη ανιχνεύουμε τις εμπειρίες της Κύπρου όπως στη «Μαρία Νεφέλη» και σε άλλα του κείμενα».

Σεφέρης  

Ο Λουίζος και ο Σεφέρης πρωτογνωρίστηκαν τη δεκαετία 1930, όταν ο πρώτος σπούδαζε στην Αθήνα. Ξανασυναντήθηκαν στην Αίγυπτο κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ως διπλωμάτης, ο Σεφέρης ταξίδεψε σε πολλές χώρες, όπως την Τουρκία, το Λονδίνο, τον Λίβανο, τη Συρία, το Ιράκ και την Ιορδανία, μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Στις 6 Νοεμβρίου 1953,  πραγματοποίησε την πρώτη του επίσκεψη στην Κύπρο, η οποία διήρκεσε 34 μέρες. Ο Λουίζος είναι ο άνθρωπος που παρακίνησε τον Σεφέρη να επισκεφθεί την Κύπρο, τον φιλοξένησε και τον ξενάγησε σε πολλά πολιτιστικά μνημεία – κυρίως την Έγκωμη και τη Σαλαμίνα, όπου ο Σεφέρης εντυπωσιάστηκε από τη φυσική ομορφιά και τα αρχαιολογικά μνημεία, που τα εξυμνεί σε πολλά ποιήματά του. Επίσης ήλθε σε επαφή με τους ντόπιους κατοίκους και έπαιρνε σημειώσεις για την κυπριακή διάλεκτο. Δήλωσε ότι βρήκε έθιμα που μόνο από παιδί είχε γνωρίσει. Έβγαλε 145 φωτογραφίες ναών, αρχαιοτήτων, μνημείων, προσώπων, τοπίων, χωριών και πόλεων. Όταν το 1953 ο Σεφέρης επισκέφθηκε την Έγκωμη με τον Λουίζο, έγραψε το ποίημα Έγκωμη στη συλλογή του Κύπρον, ου μ’ εθέσπισεν… Ακολούθησαν ταξίδια τον Σεπτέμβριο του 1954 και τον Σεπτέμβριο του 1955, οπότε επίσης φιλοξενήθηκε από τον Λουίζο για λίγες βδομάδες, και μια σύντομη επίσκεψη το 1969 (έφθασε στη Λεμεσό με το πλοίο Απολλώνια).

Σημαντική είναι και η αλληλογραφία μεταξύ Σεφέρη και Λουίζου, μέρος της οποίας έχει δημοσιευτεί σε βιβλία, π.χ. Φώτης Δημητρακόπουλος, Σεφέρης, Κύπρος, επιστολογραφικά και άλλα, 2000. Στο βιβλίο αυτό υπάρχουν και πολλές φωτογραφίες του Σεφέρη και του Λουίζου από τις περιοδείες τους στην Κύπρο (στο εξώφυλλο η φωτογραφία του Σεφέρη με τον Λουίζο στον Αγιο Ιλαρίωνα το 1953) καθώς και κείμενα για το αρχοντικό του Λουίζου, τον έρωτά του με την Astrid Nehrig, κάποια έργα του,  και πληροφορίες από τα ταξίδια του Σεφέρη στην Κύπρο.

Τον Αύγουστο 1954 ο Σεφέρης αρχίζει να γράφει το μυθιστόρημά του Βαρνάβας Καλοστέφανος, που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, το οποίο διαδραματίζεται στην Κύπρο με πρωταγωνιστή τον Λουίζο. Αλλά και στο ποιητικό του έργο εμπλέκεται ο Λουίζος μερικές φορές.

Ο Σεφέρης αποκαλούσε τον αρχοντάνθρωπο του Βαρωσιού «μάστρο». Ο Λουίζος ήταν η αιτία που ο Σεφέρης αγάπησε τόσο πολύ την Κύπρο, σαν δεύτερη πατρίδα του. Τη δεκαετία του 1950, αλλά και όταν ήταν Πρέσβης της Ελλάδας στο Ηνωμένο Βασίλειο, την περίοδο πριν από τις συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου, ασχολήθηκε με το Κυπριακό. Η αγάπη του για την Κύπρο εκφράζεται με διάφορους τρόπους σε πολλά ποιήματά του (τα κυπριακά ποιήματα), καθώς και στα ημερολόγια και την αλληλογραφία του.

Ελύτης

Το 1937, την εποχή του δικτατορικού καθεστώτος Μεταξά, ο Ευάγγελος Λουίζος και ο Οδυσσέας Ελύτης συνυπηρέτησαν για 9 μήνες στη Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών στο Παλαιό Φρούριο της Κέρκυρας («απομονωμένος επάνω στο Φρούριο», γράφει ο Ελύτης στα Ανοιχτά χαρτιά). Η φιλία τους διατηρήθηκε για πολλά χρόνια. Σε διάφορα βιβλία για τον Ελύτη συχνά αναφέρεται και ο Λουίζος, μαζί με άλλους φίλους του Ελύτη, όπως ο Lawrence Durrell, ο Εμπειρίκος, ο Καραγάτσης, ο Κερκυραίος λόγιος και δημοσιογράφος Κώστας Δαφνής και άλλοι σημαντικοί άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών. Μάλιστα ο Λουίζος, «ο νεαρός εύπορος δικηγόρος από την Αμμόχωστο» χρηματοδότησε το περιοδικό Τα Νέα Γράμματα, γύρω από το οποίο ήταν συγκεντρωμένοι πολλοί λόγιοι που αργότερα ονομάστηκαν «γενιά του ’30».

Χρόνια αργότερα ο Ευάγγελος φιλοξένησε τον Ελύτη όταν επισκεπτόταν την Κύπρο, στο αρχοντικό του. Εκεί εμπνεύστηκε και εργάστηκε για τις ποιητικές συλλογές του Μαρία Νεφέλη, Το Φωτόδεντρο και η δέκατη τέταρτη Ομορφιά και Το Μονόγραμμα.

Άλλοι

Πέρα τους δύο μεγάλους νομπελίστες ποιητές, ο Λουίζος διατηρούσε, από τα νιάτα του, φιλικούς δεσμούς και με πολλούς άλλους ανθρώπους των γραμμάτων από την Ελλάδα, όπως ο Κατσίμπαλης, ο Καραντώνης, ο Αντωνίου, ο Γ. Π. Σαββίδης, ο Θεοτοκάς. Από τη δεκαετία του 1930 αποτελούσε μέλος του κύκλου του λογίου Κατσίμπαλη (όπως και ο Σεφέρης). Υπήρξε συνδαιτυμόνας σε πολλές «κρασοκατανύξεις» (με πρωταγωνιστή τον Κατσίμπαλη) και συναναστρεφόταν με όλους αυτούς, όπως μαρτυρούν και οι έξι επιστολές του προς τον συνομήλικό του Καραντώνη, που δείχνουν τη φιλία τους και την εκτίμηση που τρέφει για τον γνωστό κριτικό. Θεωρεί ότι αυτός συνέβαλε στην καθιέρωση του Σεφέρη και του Ελύτη, και  διαδραμάτισε καίριο ρόλο στην απονομή σε αυτούς του βραβείου νομπέλ. Σε επιστολή του το 1963 ο Ευάγγελος γράφει χαρακτηριστικά: «Βέβαια τώρα θα βγουν πολλοί κοκόροι αλλά ο προφήτης του ποιητή ένας είναι». Διατηρούσε επίσης φιλικές σχέσεις με πολλούς ξένους ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών στην Κύπρο, Αγγλία, Ελλάδα, Ιταλία, κλπ.

 

Ενας άπορος βιοπαλαιστής και η δεκατετραμελής οικογένεια του…Βαρώσι 1934

Αύγουστος 20, 2017

Τον Μάιο του 1934 ο Μουκτάρης Βαρωσίων Γιάγκος Κλεόπας και οι Αζάδες Ευθύμιος Χατζημηνά και Χαράλαμπος Λιασίδης συνέταξαν μια βεβαίωση προς υποστήριξη του Μιχαήλ Νικολάου, κουρέα και παιδονόμου Βαρωσίων. Το έγγραφο βεβαιώνει οτι ο Νικολάου έχει δεκατετραμελή οικογένεια και ότι η δουλειά του σαν κουρέας δεν αποδίδει τα πρός το ζήν.

IMG

Ο ρόλος του σαν παιδονόμος ήταν μάλλον σαν μερική απασχόληση και κατά πάσα πιθανότητα η βεβαίωση θα ήταν χρήσιμη για να διατηρήσει την δεύτερη δουλειά του σαν παιδονόμος.

Η ρομαντική άποψη ότι η ζωή στα χρόνια εκείνα ήταν μεν απλή αλλά ευτυχισμένη είναι λανθασμένη. Το κοινωνικό κράτος ήταν ανύπαρκτο και μεγάλο μέρος του πληθυσμού ζούσε σε δύσκολες συνθήκες. Οι πολύτεκνες οικογένειες ήταν απότοκο της ανάγκης των γονιών να έχουν αρκετά παιδιά, ώστε στα γεράματα τους να υπάρχει μια ελπίδα υποτυπώδους στήριξης απο τα παιδιά τους. Ηταν βασικά η σύνταξη τους.

Μάλιστα τα παιδιά ήταν αναμενόμενο ότι θα έργάζονταν απο πλύ μικρή ηλικία για να συνεισφέρουν στην επιβίωση της οικογένειας. Καθ’ όλη την διάρκεια της Αγγλοκρατίας η παιδική έργασία ήταν σύνηθες φαινόμενο και σημαντικό μέρος της Κυπριακής οικονομίας. Στην διάρκεια του πρώτου μισού του 20ου αιώνα οι εργοδότες δεν δήλωναν την εργασία των παιδιών, προς μεγάλο όφελος των εργοδοτών.

Εκτός απο την οικονομική άποψη, η παιδική έργασία είχε και σημαντικές κοινωνικές επεκτάσεις. Το σύστημα της ανδρικής μαθητείας (male apprenticeship) εφαρμοζόταν κατά κανόνα μέσα στην οικογένεια ώστε να υπάρχει διαδοχή στα τεχνικά η αγροτικά επαγγέλματα. Ο θεσμός της οικιακής υπηρεσίας αφορούσε κατά κανόνα τα κορίτσια που εργοδοτούνταν σαν υπηρέτριες στα σπίτια των αστών. Σε άλλες περιπτώσεις που οι γονείς δεν ήθελαν τις κόρες τους να γίνουν υπηρέτριες τις έστελλαν να υιοθετηθούν (οι λεγόμενες αναγιωτές ).

Οι υπηρέτριες στέλνονταν απο τις οικογένειες του για ενα ορισμένο χρονικό διάστημα ώστε να βοηθήσουν την οικογένεια τους και να αρχίσουν να αποταμιέυουν για την προίκα τους. Την τότε εποχή μια προίκα 40 με 50 λιρών ήταν συνηθισμένη ακόμα και για άπορες οικογένειες. Ο κανόνας ήταν για τον εργοδότη να καταθετει ένα μικρό ποσό για αυτόν τον σκοπό σε λογαριαμό στο όνομα του παιδιού. Στην πράξη όμως πολλοί γονείς (ίσως από ανάγκη) ξόδευαν τα λεφτά των κόρων τους. Ένα άλλο πρόβλημα ήταν η σεξουαλική παρενόχληση των υπηρετριών απο εργοδότες. Αυτό οδήγησε τους Αγγλους σε νομοθεσία (το 1936) για την προστασία των γυναικών σε οικιακή υπηρεσία.

Ξυπόλητη, αθίγγανη μάντισσα…1948

Ιουνίου 30, 2017

IMG_0001

‘Αποψη μιάς ανθρώπινης στιγμής στην Αμμόχωστο του μεταπολεμικής έποχής. Φωτογραφικό δελτάριο του Ανδρέα Σωτηρίου του 1948.

Αποψη του λιμανιού από τους βράχους του Κωνστάντια

Μαΐου 21, 2017

IMG_0001

Αποψη του λιμανιού από τους βράχους του Κωνστάντια. Φωτογραφικό δελτάριο του Τάκη Μουρέττου, μέσα της δεκαετίας του 1950.

Τα Ανθεστήρια

Μαΐου 7, 2017

Τα Ανθεστήρια, σαν οργανωμένη γιορτή της άνοιξης και των λουλουδιών, άρχισαν να γιορτάζονται στήν Αμμόχωστο γύρω στο 1915, όταν με πρωτοβουλία της διευθύντριας του Παρθεναγωγίου Βαρωςίων Ελένης Χατζηπέτρου ξεκίνησαν εκδηλώσεις και εορτασμοί στίς οποίες αρχικά συμμετείχαν μαθητές και μαθήτριες που έκαμναν παρέλαση σε στολισμένα άρματα η σε ομάδες.

Η καινοτομία βρήκε μεγάλη ανταπόκριση στούς Βαρωσιώτες και έτσι η γιορτή τέθηκε υπο την προστασία των Δημοτικών αρχών των Βαρωσίων. Αναφέρει χαρακτηριστικά απο δημοσίευμα της εφημερίδας Ελευθερίας του 1918 ο Γιάγκος Κλεόπας στο βιβλίο του «Αμμόχωστος η Ατέλειωτη Ιστορία»:

«Η Πρωτομαγιά εωρτάσθη εφέτος εν τη πόλει ημών μετά πρωτοφανούς ζωηρότητος. Διωργανώθη εν τω κήπω «Ιωβιλαίω» τελετή ανθεστηρίων τη αξιεπαίνω πρωτοβουλία της ελλογ. διευθυντρίας του Παρθεναγωγείου ημών δ/δος Ελένης Χατζηπέτρου και προσήλθον εν τω φιλοκάλως εστολισμένω κήπω περί την 5 μ.μ. ώραν αι μαθήτριαι του Παρθεναγωγείου, ως και άπαντες οι πολίται. Ελληνικοί χοροί υπό μαθητριών και μουσικαί εκτελέσεις διά μαντολινάτας εποίκιλλον την εορτήν, εξ ης εισεπράχθησαν 11 λίραι υπέρ του «Φιλοπτώχου Συλλόγου» της πόλεώς μας.»

Διοργανωνόταν την Άνοιξη, συμβολίζοντας την αναγέννηση της φύσης, και περιλάμβανε τη θεαματική παρέλαση των ανθοστόλιστων αρμάτων (εμπνευσμένων από τη μυθολογία, αλλά και τη σύγχρονη επικαιρότητα) και την αναπαράσταση της Πομπής των Παναθηναίων, με τη συνοδεία φιλαρμονικών και με ελληνικούς χορούς και τραγούδια.

 

IMG_0004

Αναπαράσταση της πομπής των Παναθηναίων. Φωτογραφικό δελτάριο Ανδρέα Σωτηρίου 1950

 

Διεξαγόταν κυρίως στο στάδιο ΓΣΕ, με συμμετοχή πολλών μαθητών και μαθητριών από όλα τα σχολεία και των συλλόγων της πόλης.

 

IMG_0005

Άρμα με θέμα τον Γέρο Χρόνο. Φωτογραφικό δελτάριο Ανδρέα Σωτηρίου 1950

 

Ταυτόχρονα διεξάγονταν και γαϊδουροδρομίες, που από τη δεκαετία του 1930 αντικαταστάθηκαν από ποδηλατοδρομίες που διοργάνωνε η γνωστή εταιρία ποδηλάτων Raleigh .

 

IMG_0003

Μαθητές και Μαθήτριες στο Ελληνικό Γυμνάσιο πριν την παρέλαση. Φωτογραφικό δελτάριο Ανδρέα Σωτηρίου (αρχές δεκαετίας 1960)

 

 

 

IMG_0002

Η αρχή της πομπής των Παναθηναίων στο Ελληνικό Γυμνάσιο. Φωτογραφικό δελτάριο Ανδρέα Σωτηρίου (αρχές δεκαετίας 1960)

 

 

IMG_0001

Παραδοσιακοί χοροί στο ΓΣΕ. Φωτογραφικό δελτάριο Τάκη Γεωργίου γύρω στο 1960